Me armë kundër fashistëve dhe gjenocidit grek

Çamëria me armë kundër fashistëve italianë e genocidit grek (1940-1941)

Tremujori i fundit i vitit 1940, shënon nisjen e sulmit fashist të Italisë ndaj Greqisë, duke përdorur si rrugë kalimi Shqipërinë. Italia sulmin e parë e drejtoi me artileri të rëndë kundër Filatit, në paraditen e 28 tetorit 1940. Pra, toka shqiptare e Çamërisë dhe banorët e kësaj treve të lashtë, ishin viktimat e para të pa fajshme të këtij agresioni… Në këtë situatë, burrave e grave të Çamërisë  u duhej që të përballonin njëkohësisht si shtypjen barbare të strukturave të shtetit grek, ashtu dhe pushtimin fashist. Djemtë trima të Çamërisë dhe parisë u duhej që të forconin unitetin mes tyre, si dhe të luftonin me armë në dorë kundër pushtuesve.

Në vazhdim, historiani Hajredin Isufi, sjellë dokumente të arkivave të kohës dhe dëshmi rreth ngjarjeve të kësaj periudhe në Çamëri.

SITUATA 

Situata në Çamëri, në prag e në fillim të Luftës së Dytë Botërore bëhet më e rëndë se kurrë. Qeveria fashiste e Metaksait e injoroi traditën e hershme të bashkëpunimit të grekëve me çamët myslimanë në luftëra të përbashkëta. Ajo, në vend të bashkëpunimit dhe të afrimit në ato ditë të vështira, shkallëzoi veprime të pashembullta të dhunës shtypëse ndaj atij minoriteti, duke mobilizuar 1500 çamë si krah pune për ti përdorur si stallierë, për hapje rrugësh të reja e ndërtim urash. Ka arsye të mendohet se nëse qeveria do t’i kishte mobilizuar në radhët e ushtrisë greke çamët, padyshim situata në Çamëri do të kishte pasur rrjedha të tjera.

FILLIMI I LUFTËS 

Italia sulmin e parë e drejtoi me artileri të rëndë kundër Filatit, në paraditen e 28 tetorit 1940. Kjo bëri që administrata lokale e qytetit, komanda e xhandarmërisë greke dhe arkivat e administratës, me ndihmën e çamëve t’i largojë nga qyteti për në vende ku ishin vendosur forcat greke të rezistencës, kryesisht ne rrethinat e qytetit të Paramithisë. Ndërkohë po atë ditë, Zambeta, komandanti i xhandarmërisë së Filatit dhe postëkomanda të tjera në Çamëri, kishin marrë urdhër që të arrestonin në çdo qendër të Çamërisë e fshat mysliman, parinë më të përzgjedhur të shqiptarëve çamë. (Burimi: Jani Sarras, Istoria tis periohis Igumenitsis 1500-1950, Athinë, 1985). Ky veprim i Metaksait ishte një tjetër gabim i rëndë, që u pasua nga veprime të gjithëfarë llojshme e të pakuptimta. 

KUNDËR PËRÇARJES MYSLIMANË-TË KRISHTERË 

Por të mos harrojmë, shovinizmi grek, në përmbushje të objektivit të vënë, në këtë kohë, kishte futur një përçarje të theksuar midis të krishterëve dhe myslimanëve çamë. Në fillim të qershorit të vitit 1941, kur kaosi dhe anarkia po përhapej si epidemi e rëndë në Çamëri dhe armiqësia mes myslimanëve dhe të krishterëve nxiteshin si nga qarqet shoviniste greke, ashtu dhe nga propaganda fashiste, e kishte trazuar së tepërmi klimën politike, sigurinë e jetës, të nderit e të pasurisë tek të dy komunitetet. Në këtë kohë Jasin Sadiku në bashkëveprim me parinë e qytetit të Margëlliçit dhe të rrethinave ndërmorën disa veprime konkrete, me qëllim që të ndërpriteshin sulmet hakmarrëse ndaj fshatrave të krishtera në përgjithësi dhe ndaj  fshatit të krishterë të Spatharatit në veçanti. Për këtë qëllim pleqësia e fshatrave të Margëlliçit, organizoi një takim në xhaminë e fshatit Karbunar. Në atë takim që përfaqësohej nga burrat më në zë të kazasë së Margëlliçit, u shtrua që të ruheshin lidhjet e vjetra që kishin ekzistuar mes myslimanëve e të krishterëve dhe t’i pritej rruga çdo veprimi të dhunshëm që mund të ndërmerrej nga elementë të çamëve myslimanë.

TAKIMI NË KARBUNAR TË MARGËLLIÇIT 

Në takimin e bërë në Karbunarë, Jasin Sadiku, në emër të parisë, u kujtoi të pranishmëve se vendimi që rekomandohej të merrej nuk ishte gjë tjetër veçse rikthimi i asaj besëlidhjeje të fortë që ishte bërë mes myslimanëve e të krishterëve të kazasë së Margëlliçit në prag të luftës italo-greke. Ai e përfundon fjalën duke thënë: “Le të japim ne, myslimanët, të parët shembullin që duam afrim dhe bashkëjetesë me dashuri dhe mirëkuptim me të krishterët. Secili nga ne këtu duhet ta ketë të qartë se grabitjet dhe përdhunimet që patën familjet tona, kur ato ishin të pambrojtura, nuk i kreu masa e të krishterëve. Ato i bënë elementë keqbërës të krishterë, që u ngjajnë disa individëve të veçuar nga radhët e myslimanëve që kanë dalë sot nëpër fshatrat e krishtera e ndërmarrin sulme kundër individëve të pafajshëm të krishterë duke u grabitur bagëtinë ose u marrin fëmijët peng kundrejt ndonjë shpërblimi në të holla, në dorë ose në bereqet”. Dhe në mbyllje të fjalës së tij iu drejtua të pranishmëve duke u thënë: “Nëse ne do të bëhemi sehirxhinj dhe do të heshtim për gjithçka të shëmtuar dhe të turpshme që bëhet para syve tanë, turpi do të bjerë mbi të gjithë ne që jemi këtu. Prandaj është detyra jonë t’u presim rrugën keqbërësve dhe të mos pajtohemi me të keqen, se e keqja pjell të keqen. Të krishterët, fqinjët tanë, miqtë tanë, sot ata sytë i kanë të drejtuar nga ne dhe kërkojnë përpjekjet tona t’u kthejmë qetësinë dhe në shembullin tonë t’i bëjmë të veprojnë dhe ata”. Mbledhja në xhaminë e Karbunarit qe e suksesshme. Të pranishmit ishin të gjithë në një mendje për normalizimin e situatës dhe siç u theksua në fjalën e tij nga kreu i parisë së Karbunarit, Tofik Qemali, nga përçarjet, grindjet dhe armiqësitë asnjëra palë nuk dilte e fituar. Në atë mbledhje, gjithashtu u vendos që vendimet që kishte marrë kryepleqësia myslimane e kazasë së Margëlliçit, t’u bëheshin të njohura edhe pleqësive të fshatrave të krishtera të asaj kazaje e më tej. Punët kishin hyrë në rrugë të mbarë. Ishte e natyrshme se masa e dy komuniteteve kërkonte t’u kthehej siguria dhe qetësia dhe veçanërisht të krishterët që e ndjenin veten të pambrojtur.

ARRESTIMET E PARISË ÇAME 

Qeveria e Mataksa-s, nuk u mjaftua me kaq në ndëshkimin kundër çamëve. Arrestimet e parisë çame fillimisht filluan në Filat dhe menjëherë u pasuan në të gjithë rajonin e Çamërisë. Të arrestuarit e parë nga paria e Çamërisë ishin figura që kishin treguar se ishin antifashistët e orëve të para, si Musa Demi, Shuaip Metja, Myftiu i Filatit: Mehmet Zeqirjai, Sako Braho, Samet Murati, Shaban Demi, Gali Xhaferri, të gjithë këta nga Filati. Po kështu në Paramithi nga fisi i Pronjatëve u arrestua dhe tregtari Hajredin Mergjyshi, Omer Murati, Qazim Reçi, Agim Reçi, në Gumenicë arrestuan Bido Dulen, në Grikohor Ahmet Muhon, Mahmut Male etj. Kështu u veprua me parinë e fshatin Varfanj, Margëlliç, Volë, Arpicë, Karbunar, Skopjone atj. Ato u motivuan në opinionin e krishterë si përkrahës e bashkëpunëtorë të fashizmit italian.

ÇAMËT DHE LUFTA 

Përfitojmë nga rasti për të nënvizuar me bindje se janë krejtësisht pa asnjë bazë shpifjet se çamët kanë bashkëpunuar me pushtuesin, fashizmin italian dhe nazizmin gjerman. Është tamam i njohur fakti se komandanti i Divizionit VII të Epirit, gjeneral Kaçimitro, pyeti në një rast çamët e mobilizuar për punë, por të pa armatosur, kur kishte filluar lufta italo-greke, nëse ata do të bashkëpunonin me ushtrinë greke në luftë për të mbrojtur vendin. Çamët e mobilizuar, njëzëri dhe me vetëdije të plotë iu përgjigjën se ishin gati të luftonin kundër armikut të përbashkët. Pohimet që u përhapën në atë kohë nga qarqe të caktuara greke e që kanë ardhur deri në ditët tona, nëpërmjet shkrimeve të papërgjegjshme greke në librat e shkrimet e tyre, për bashkëpunimin e çamëve me pushtuesin, me sa duket kanë qëllime të caktuara dhe shtrembërojnë në mënyrë flagrante të vërtetat historike. Në këtë përfundim ka arritur edhe historiani grek Niko Ziagkos (Zhanga), kur nënvizon: “Sikur shqiptarët çamë të ishin vrasës e kriminelë, do të ishin të zhdukur gjithë fshatrat e krishtere të Çamërisë, që ishin rreth fshatrave myslimanë”.(Burimi: Nik. G.Ziagkos, Anglikos…, vell.I,f,146). Ky qëndrim dhe këto dëshmi i kanë deklaruar shumë çamë që në vitin 1940 ishin mobilizuar nga qeveria greke për punë angari. Por plani i qeverisë greke ishte i qartë, synonte shkombëtarizimin e Çamërisë dhe largimin e tyre nga trojet e të parëve. Kështu, oficeri i xhandarmërisë së Filatit, në korrik të vitit 1940, i rrihte shqiptarët në mes të pazarit të Filatit, duke i akuzuar si agjentë të italianëve dhe i kërcënonte se nuk do të linte këmbë çami të gjallë”(Burimi: AMPJ, Tiranë, dosja nr. 42, viti 1944, f.87).

HEROIZMI ÇAM NË LUFTË 

Akuzat dhe motivet e arrestimit të parisë çame, bien ndesh me traditën historike të çamëve dhe besnikërinë që treguan ata në mbrojtje të krishterëve si dhe renditjen e qindra djemve çamë në Luftën Antifashiste. Kështu Muharrem Demi, Petri Musa Demi, Dervish Dajaka, Mustafa Dauti, Qamil Izeti, Ismail Hamiti, Gani Demi etj, u inkuadruan që në fillim në batalionin miks e shumë djelmosha çamë të tjerë u rreshtuan në formacionet e para të Luftës Antifashiste mes të cilëve do të veçonim: Taho Sejkon, Teme Sejkon, Hilmi Seitin, Tahir Demin, Vehip Demin, Heroin e Popullit Ali Demi, dëshmorin Bido Sejko etj.

Opinioni i shëndoshë grek në Çamëri, që i njihte nga afër çamët, nuk pajtohej as me veprimet e qeverisë dhe të administratës lokale për veprimet e dhunshme, që kishte filluar ndaj çamëve, as me shpiijet dhe akuzat pa bazë që hidheshin në adresë të shqiptarëve. Një ndër figurat më të njohura vllehe në Gumenicë, që ishte i njohur e kishte emër të mirë në të gjithë Çamërinë e më tej, ishte Kristo Pituli. Ai, protestoi kundër qeveritarëve lokalë për gjuetinë e shtrigave që kishte ndërmarrë kundër çamëve të pafajshëm.

KUNDËR SHOVINIZMIT GREK 

Një rol të rëndësishëm kundër ‘Gjuetisë së shtrigave’, goditjen e qeverisë greke ndaj çamëve, luajtën paria dhe patriotët vendas. Ndër ‘ta, është dhe patrioti i njohur Kristo Petuli. Kur po hulumtoja për grumbullim të dhënash për të trajtuar figurën e nderuar të Kristo Dhimo Pitulit, pjesëtarët e familjes vllahe të Pitulenjve në Gumenicë, më ofruan disa fotografi nga ato pak materiale që u kishin shpëtuar pa u djegur në vitet e Luftës së Dytë Botërore, kur ishin djegur shtëpitë dhe dyqanet e tyre nga pushtuesit fashist e bashkëpunëtorët e tyre. Ndër materialet e ofruara, ishin dy fotografi që më tërhoqën vëmendjen se hidhnin dritë për historinë e lavdishme të familjes së Pitulenjve 100 vjet më parë, në luftërat ballkanike. Ato jo vetëm për mua por për çdo studiues ishin dokumente autentike shumë të rralla dhe në mungesë të një dokumentacioni të plotë për fisin e Pitulenjve, marrin vlera të veçanta informuese dhe e vendosin këtë fis të komunitetit vllah në piedestal nderi në histori si në përpjekjet e tij me përkushtim kundër sundimit osman, ashtu dhe për lidhjet e tyre me çetat shqiptare për lirinë dhe pavarësinë e kombit shqiptar.

HISTORIA NËPËRMJET FOTOGRAFIVE 

Dhe tani le të kthehemi te përmbajtja historike njëqindvjeçare e fotografive. Në njërën prej tyre paraqitet një grup luftëtarësh shqiptarë dhe vllahë në një marshim që i prin vllahu plak Dhimo Pituli, i veshur me kostumin karakteristik të një arhondi vllah. Përmbajtjen historike të kësaj fotografie ma zbërtheu Arkile Pituli, djali i vëllait të Kristo Pitulit. Arkileja, megjithëse i ka kaluar të 85- vjetët, është shumë i kthjellët dhe me logjikë të fortë. Fotografinë për të cilën bëhet fjalë, e shpjegoi në këtë mënyrë:

“Fotografia i takon fillimit të shekullit XX, afërsisht viteve 1902-1903. Në atë kohë Pitulenjtë ishin një fis i madh me emër dhe me besë. Ata kishin tufa të mëdha bagëtish dhe shumë miq myslimanë e të krishterë në krahinën e Korçës, në Kolonjë e Leskovik, në Konispol, Delvinë, në Përmet dhe në të gjithë hapësirën çame. Dhimo ishte i pari i fisit të Pitulenjve. Ai i kishte kaluar të gjashtëdhjetat, por ishte tepër i fuqishëm dhe energjik. Ai kishte krijuar lidhje të hershme jo vetëm me parinë e krahinave që përmendëm, por edhe me njerëzit e thjeshtë. Ai i mbante dhe i respektonte miqtë dhe kjo kishte bërë që të gëzonte besimin dhe respektin e të gjithë atyre, që e kishin njohur. Ai ishte në lidhje të vazhdueshme me shqiptarët agallarë, se prej tyre blente çdo vit kullotat për të dimëruar tufat e bagëtive, kur zbrisnin në vjeshtë nga malet”. Kuptohet se ishin këto marrëdhënie korrekte që kishte krijuar Dhimo Pituli me shqiptarët, që në përbërjen e çetës së tij të armatosur kundër forcave osmane, të kishte pas vetes edhe shumë shqiptarë. 

PËR ÇAMËT, JETA-LUFTË… 

Fotografia e dytë daton vitet 1910-1912. Ajo paraqet në sfondin e parë katër luftëtarë të armatosur. Ata janë djemtë e Dhimo Pitulit, Jorgji Pituli, Kristo Pituli, Ndin Pituli dhe Thoma Pituli. Po të vrojtosh me kujdes fotografinë pas katër vëllezërve Pituli janë kasollet “shtëpi” të Pitulenjve që verojnë e dimërojnë në to si nomadë e që shtegtojnë tufat e bagëtive të tyre, aty ku sigurojnë kullotat për to.

Për problemin historik që trajtojmë në studimin tonë, kjo foto merr vlera të veçanta dhe plotëson një dokument autentik në mungesë të informacioneve për historinë e familjes së Pitulenjve. Kjo foto plotëson një kuadër të plotë, që shpreh lidhjet e Pitulenjve me shqiptarët në kryengritjen e përgjithshme anti osmane në vitet 1910-1912. Rreth kësaj fotoje me përmbajtje historike, Arkile Pituli më dha këto shpjegime: “Dhimo Pituli me djemtë e tij asnjëherë nuk i uli armët, derisa u përmbys pushtimi osman në Ballkan. Në vitet 1910-1912, gjyshi im Dhimua, ishte plakur dhe nuk mund të rendte më maleve me çetat kryengritëse anti osmane. Rrugën e tij e ndoqën të katër djemtë e tij. Ata ishin kudo mes çetave kryengritëse në Shqipërinë e Jugut. Thoma Pituli, që ishte dhe djali i tretë i Dhimos, ishte pjesëtar i çetës së Gani Butkës dhe në fillimet e verës së vitit 1911 kur ishte kthyer Themistokli Gërmeni në rrethet e Korçës nga Korfuzi përmes Çamërisë për të organizuar kryengritjen e Përgjithshme Shqiptare, Thomai ishte një luftëtar aktiv në çetat shqiptare në Shqipërinë e Jugut, përkrah Gani Butkës e Themistokli Germenit”. Kjo histori e shkurtër e fisit të Pitulenjve në përgjithësi dhe e Dhimo Pitulit e djemve te tij në veçanti, që zenë një vend të nderuar në historinë e luftërave ballkanike, përkrah forcave kryengritëse shqiptare kundër sundimit osman, si dhe lidhjet e kahershme të tyre me shqiptarët, kërkon hulumtime të mëtejshme dhe një objekt studimi të veçantë.

 

Huazuar nga Gazeta Dita

 

Si e ndihmuan çamët M. Pezën dhe luftëtarët e tij?

Pushtimi i Çamërisë (vitet 1912-1913) dhe heshtja e ndërkombëtarëve, krijoi një situatë të rënduar për popullsinë çame. Në këto kushte tepër të rënda, paria çame synoi vetë organizimin dhe rezistencën kundër genocidit të pushtuesve. Njëkohësisht, paria çame nisi lidhjet me qarqet patriotike brenda e jashtë vendit, me objekt frenimin e masakrës masive. Një rol të rëndësishëm në këtë kohë, mes shumë figurave të njohura çame, luajti dhe patrioti Jahsin Sadiku. 

Në vazhdim, historiani Hajredin Isufi, sjellë dëshmi e dokumente të kohës për situatën në Çamëri.

LIDHJET ME QARQET PATRIOTIKE 

Në këtë situatë, Jasin Sadiku, lidhjet e tij me rrethet patriotike i kishte shtrirë që nga Margëlliçi në Filat, në Gumenicë, Paramithi, Pargë, Prevezë e deri tek atdhetarët e vërtetë që kishin emigruar përtej Atlantikut, në SHBA e në vende të tjera. Ata kishin emigruar të detyruar nga presionet e shtrëngimet e qeverisë greke, pas pushtimit të dhunshëm më armë të Çamërisë më 1912-1913. Midis të emigruarve, Jasin Sadiku kishte edhe shumë miq e bashkatdhetarë të tij margëlliçiotë e nga rrethinat si: Rexhep Koburin dhe Mit’hat Margëlliçin nga qyteti i Margëlliçit, Qamil Prevezën nga Preveza etj. Me këta të tre Jasini kishte njohje dhe lidhje të vjetra miqësie e bashkëpunimi. Kur ishte krijuar nga një grup atdhetarësh shoqëria “Çamëria” në SHBA, për të sensibilizuar opinionin e shëndoshë përtej Atlantikut e më tej për dramën që përjetonte popullsia shqiptare nën sundimin grek, miqtë bashkëqytetarë të Jasinit kishin qenë ndër mbështetësit kryesorë të saj. Madje, siç mësojmë nga shtypi i kohës, njëri prej tyre, Rexhep Koburi, shumë aktiv në mbrojtje të çështjes çame, ishte zgjedhur në vitin 1924 kryetar i shoqërisë “Çamëria. (Burimi: Gazeta “Dielli”, Boston, 16 shtator 1924; Gazeta “Albania”, 16 shkurt 1924). Rexhep Koburi, siç mësojmë nga shtypi i kohës jashtë vendit, në vitet 1925 e më pas ishte tepër aktiv në trajtimin e problemit çam në faqet e gazetës “Dielli” dhe “Immigranti”. Ai me shkrimet e tij problemore, bashkonte zërin  e protestës me bashkëqytetarët e tij në Margëlliç e të Çamërisë për keqtrajtimet që u bëheshin shqiptarëve myslimanë në Çamëri.(Burimi: Gazeta “Immigranti”, 2 tetor 1925).

NDËRKOMBËTARIZIMI I ÇËSHTJES ÇAME 

Rexhep Koburi e bashkëpunëtorët e tij asnjëherë nuk i shkëputën lidhjet e tyre me vendlindjen, miqtë e bashkëqytetarët e tyre. Ata gjenin mënyra të ndryshme për të komunikuar dhe sidomos për të marrë  e dhënë informacione që kishin karakter kombëtar. Njoftime më të hollësishme, ndonëse në formë kujtimesh, pas disa dekadash më vonë, për lidhjet e Jasin Sadikut me Rexhep Koburin, na i përcjell bashkëkohësi dhe një nga miqtë më të afërt të tij, Avdulla Kasemi. Ai tregon se Jasin Sadiku kishte krijuar lidhje të pandërprera me margëlliçiotët që ishin në Amerikë dhe në mënyrë të veçantë me Rexhep Koburin, që kishte dalë si mbrojtës i flaktë e i guximshëm i çështjes çame. Meqenëse korrespondencën dhe shkëmbimin e informacionit e kishte të vështirë ta mbante nëpërmjet Margëlliçit, për shkak të ndjekjeve të qeverisë greke e të censurimit të fortë që u bëhej postave, lidhjet me shqiptarët jashtë vendit ai i bënte nëpërmjet lidhjeve të shumta me miqtë e krishterë që kishte në Prevezë si dhe me tregtarët që bënin rrugën Prevezë-Itali. Kur ishte fjala për të marrë shtypin  shqiptar që botohej jashtë e për të dërguar informacione për situatën në Margëlliç e më tej, Jasini i përcillte në më të shumtat e rasteve me postë nëpërmjet Italisë. Thuhej se ai kishte raste që largohej me ditë të tëra nga Margëlliçi dhe kur kthehej sillte me vete një tufë me gazeta shqiptare duke u kujdesur shumë që të mos diktohej. Ato zakonisht ia sillnin në shtëpi miqtë e tij të krishterë nga Preveza ose njerëz që ishin jashtë vëmendjes së xhandarmërisë së Margëlliçit. “Shtypi që vinte nga përtej Atlantikut”, tregon Avdulla Kasemi, “i botuar në gjuhën shqipe, lexohej nga Jasin Sadiku në rrethe të ngushta, se ai ishte ndër të rrallët që lexonte rrjedhshëm dhe i komentonte me fjalët e tij ato çka lexonte”. Gazetat kalonin dorë më dorë dhe shqiptarët që kishin një mungesë të plotë informacioni mësonin shumë gjëra të reja e të panjohura. Jasini për Margëlliçin nuk ishte vetëm një shembull i qëndresës patriotike por edhe një burim i madh informacioni. Ai ishte i vetmi në Margëlliç që e luante atë rol të rëndësishëm për kohën.

LIDHJA ME MYSLYM PEZËN 

Në vitet ’30 të shekullit të kaluar, Myslim Peza me një rreth të ngushtë të njerëzve të tij ndiqej nga qeveria e Zogut, si kundërshtar politik. Midis grupit të të ndjekurve bënte pjesë edhe Shyqyri Peza, djali i xhaxhait të Myslimit, i cili, për t’i shpëtuar ndjekjeve dhe arrestimit, shpesh lëvizte nga një krahinë në tjetrën, duke gjetur strehë dhe mbrojtje tek miqtë e tij të shumtë që kishte edhe në Konispol. Thuhet se ai, pasi kishte arritur në Konispol, i rekomanduan për t’i shpëtuar rrezikut të arrestimit, të kalonte në Çamëri. Të vetmin person që  do të takonte dhe t’i kërkonte marrjen në besë atje i kishin rekomanduar Jasin Sadikun e Margëlliçit. Kalimi i Shyqyri Pezës në Çamëri nuk ishte një ndërmarrje e lehtë, por plot me rreziqe. Nëse do të kapej nga policia greke, pa as më të voglin dyshim do të konsiderohej se shkonte në Çamëri të bashkëvepronte me çamët e atjeshëm për të krijuar trazira kundër qeverisë greke. Këtë version Athina e kishte një tezë të sajën vetëm e vetëm që të justifikonte presionet dhe arrestimet që ndërmerrte ndër çamët. Nga Avdulla Kasemi kemi edhe disa njoftime të tjera të shprehura gojarisht tridhjetë vjet më parë.

ÇFARË MË THA ABDULLA KASEMI 

Shumë vite më parë, kur punoja si bashkëpunëtor i Institutit të Historisë, më interesonte të mblidhte të dhëna nga dëshmitarë okularë për ngjarjet dhe historinë e Çamërisë. Avdulla Kasemi më ka treguar se në atë kohë kishte mësuar nga goja e Jasin Sadikut se në rrethinat e Margëlliçit kishte vajtur një shqiptar përtej kufirit të Çamërisë, i shoqëruar nga tre veta. Shoqëruesit e tij ishin nga fshatrat e Konispolit dhe me njërin prej tyre Jasin Sadiku kishte njohje të vjetra. Miqtë, me anën e një çobani që kulloste tufën e bagëtive i dërguan fjalë Jasin Sadikut se e priste për një takim i njohuri nga Konispoli në afërsi të xhamisë. Fill pas njoftimit që kishte marrë, Jasin Sadiku shkon dhe takohet me të interesuarin në vendin e caktuar. Miku i tregoi Jasinit se ishte i dërguar nga miqtë e tij në Konispol për të përcjellë një të përndjekur nga qeveria e Zogut dhe i kërkonte që ta merrte në besë agai i Margëlliçit. Jasin Sadiku e kishte pyetur menjëherë konispolatin se cili ishte ai që bëhej fjalë dhe nëse ndiqej nga qeveria si kundërshtar politik apo si vrasës e kriminel. Duke u dhënë fund pyetjeve që i drejtoi mikut ai e preu shkurt “Nëse është vrasës dhe kriminel ai duhet menjëherë të largohet e nëse ishte kundërshtar politik i qeverisë dhe njeri i ndershëm, bujrum në besën time”. Pasi u sqarua se cili ishte personi për të cilin bëhej fjalë, Jasin Sadiku, pa asnjë hezitim, ia dha fjalën konispolatit se e merrte në mbrojtje me besa-besë dhe kështu ndodhi. Shyqyri Peza qëndroi rreth 7-8 muaj nën mbrojtjen dhe sigurinë e Jasin Sadikut e të besnikëve të tij. Shyqyri Peza, kur e kishte kapërcyer rrezikun, u përcoll nga njerëzit e Jasin Sadikut deri në kufirin shqiptar.

MIQËSIA ME PEZAKËT 

Pezaku i përndjekur mbeti mik për kokë me Jasinin. Të afërmit e familjes së Jasin Sadikut dhe bijtë e tij tregonin se vitin 1945 kur çamët kishin emigruar në Shqipëri, Shyqyri Peza e gjeti familjen e Jasin Sadikut dhe u ofroi ndihmën e duhur. Kur mësoi se miku i kohëve të vështira, Jasini, ishte vrarë nga grekët u dëshpërua shumë dhe shprehu një keqardhje të thellë.  Veprimtaria e Jasin Sadikut, duke dalur hapur kundër masave shtrënguese që kishte marrë qeveria greke ndaj çamëve, e kishte vënë në rreth të kuq patriotin e  Margëlliçit. Jasin Sadiku megjithëse ishte vënë në shënjestër nga qeveria greke dhe nga çasti në çast bëheshin plane për ta futur nëpër qelitë e burgjeve greke, gëzonte dashuri dhe respekt jo vetëm tek të krishterët çamë, por edhe tek grekët në rrethinat e Janinës e më tej. Ata e donin dhe përkujdeseshin që miku i tyre të mos pësonte asgjë. Ishte kjo arsyeja që një mik i tij, grek nga Janina, ish deputet me emrin Avini, sapo mësoi që komanda e lartë e policisë së Janinës do të ndërmerrte veprimet e saj për ta arrestuar, e sinjalizoi mikun e tij shqiptar, pra, Jasinin, të largohej menjëherë nga Çamëria sepse arrestimi i tij ishte vetëm punë ditësh.

NDËSHKIMI I PARISË ÇAME 

Në ato vite, burgimi i parisë së Çamërisë dhe akuzat e stisura kundër tyre, ishin të zakonshme. Mjafton të kujtojmë se në Margëlliç komandanti i xhandarmërisë dhe nënprefekti i atjeshëm me pretekstin e një komploti të paqenë arrestoi 60 vetë nga paria e Margëlliçit si Myfti Adem Efendiu, Ibrahim Rojba, Mehmet Buzi, Haxhi Braho e shumë të tjerë. Të gjithë i çuan në gjyqin ushtarak të Janinës dhe i burgosën. Të gjithë pjesëtarët e grupit që u arrestuan ishin miqtë dhe bashkëpunëtorët e Jasin Sadikut. Për këtë arsye Jasin Sadiku e vlerësoi si tepër serioz sinjalin që i vinte nga miku i tij grek.

Nuk ishte ky një rast i rrallë dhe i vetëm që grekët u dilnin në mbrojtje dhe mbështetje myslimanëve të Çamërisë dhe çamët e pafajshëm dhe të pambrojtur shpëtonin nga rreziku. Mjafton të kujtojmë se ashtu si veproi greku Avini ndaj Jasin Sadikut të njëjtin veprim kishte bërë edhe deputeti i Konicës Panajot Floros. Në saj të ndërhyrjes së tij deri në instancat më të larta greke u bë e mundur, me shumë vështirësi, lirimi nga burgu i Janinës të Ibrahim Rojbos dhe të shokëve të tij.

PARTITË POLITIKE NË GREQI DHE ÇAMËT 

Në këtë periudhë, në Greqi ishin dy  parti kryesore: Partia Liberale, që quhej ndryshe dhe partia venizelliste dhe Partia Popullore që ishte mbështetëse e mbretit. Përveç këtyre dy partive të mëdha ekzistonin dhe parti të vogla: Partia Agrare, Partia Përparimtare, Partia Komuniste dhe Partia Reformatore. Çamëria që para viteve ‘30 e në vazhdim varej administrativisht nga Janina dhe për drejtim politik nga prefektura e Prevezës. Politikanët e qarkut të Janinës që garonin për deputetë në Partinë Liberale ishin: Noti Boçari, Themistokli Luli, Aleksandër Millonaj dhe Aleksandër Melas; të Partisë Popullore ishin: Kostandin Kostandiniadhi, Jorgji Mullamidhi, Jorgji Kajos dhe Kristo Kristovasili. (Burimi: J. Sarras, Vep. Cit., f.166.). Secila nga partitë e mëdha kishte ngritur strukturat e saj në çdo fshat e qytet të Çamërisë e më tej. Partitokracia, para dhe pas viteve ’30, ishte shumë e dukshme. Partia që ishte në pushtet kishte ndikim të fuqishëm. Ajo hapte portat për përkrahësit e saj për punësim dhe përfitime. Kandidatët për deputetë në qarkun e Prevezës në fushatat elektorale ishin: Theohor Kavini i Partisë Liberale dhe Leonidha Çoku i Partisë Popullore. Të dy këta kandidatë për deputetë lëviznin nga një fshat në tjetrin në qarkun e Prevezës, sidomos në fushatat elektorale. Kavini kishte ndikim më të madh se kishte popullaritet në Prevezë. Ai në qeverinë e Venizellos kishte qenë edhe Ministër i Luftës. (Burimi, i sipërcituar). Vizitat e kandidatëve për deputetë në fshatrat myslimane e të krishtera në zonën e Prevezës, përfshi dhe kazanë e Margëlliçit, sidomos në fushatat elektorale bëheshin me kafshë dhe të shoqëruar nga miqtë dhe mbështetësit e tyre. Mbledhjet zakonisht bëheshin nëpër kafene dhe në sheshe dhe nga të pranishmit shtroheshin kërkesa, ndërsa kandidatët mbanin shënime dhe u bënin premtime të shumta.

ÇAMËT, TË NDARË NË PARTI 

Në çdo fshat mysliman a qytet të Çamërisë agallarët dhe paria ishin deklaruar publikisht mbështetës të një partie. Në qytetin e Filatit dy fiset më të mëdha, Dematë dhe Sejkatët mbështesnin parti të ndryshme. Dematë ishin mbështetës të partisë venizelliste, ndërsa Sejkatët të Partisë Popullore. Në Margëlliç, si Teodor Kavini ashtu dhe Leonidha Çoko kishin miqtë dhe fanatikët e tyre. Jasin Sadiku ishte mik edhe i Kavinit edhe i Leonidha Çokos, por më shumë dëshironte fitoren e Partisë Popullore, që kandidonte Çoko. Thuhet se agallarët e Margëlliçit ishin ndarë në dy grupe në fushatat elektorale. Jasini në grupimin e tij kishte Çaparenjtë, Buzët, Rojbatët, Husët, Karametot etj. Ai, gjithashtu, me popullaritetin që gëzonte dhe rrethin miqësor që kishte ndikonte edhe tek agallarët që ishin përkrahës të Kavinit, kur ai nuk kishte shanse për të fituar dhe në të njëjtën mënyrë vepronte edhe me mbështetësit e tij, kur shihte se Çokua nuk arrinte te fitonte shumicën e elektoratit për të dalë deputet.

Qëllonte shpesh gjatë fushatës nëpër mbledhjet që organizoheshin në Margëlliç e në fshatra nga Kavini e Çokua, për dreka e darka si dhe për të fjetur shkonin tek shtëpia e Jasin Sadikut. Ndodhte, gjithashtu, që nëpër mbledhje krijoheshin dhe konflikte dhe përplasje. Kështu, në një mbledhje të organizuar nga Kavini në një fshat të Margëlliçit, mbështetësit e tij fanatikë brohoritën “rroftë Kavini” e në kundërpërgjigje të atyre brohoritjeve, një mbështetës i Çokut mblodhi nja 15 gra të moshuara dhe i çoi afër sheshit ku fliste Kavini dhe ato filluan të brohorisnin në favor të rivalit të tij, Leonidha Çokut. Thuhet se mbështetja që i jepte Jasin Sadiku atij ishte përcaktues për të fituar mandatin e partisë së mbretit. Në një rast kur u shpall Leonidha Çoku deputet, i krishteri Andrea Pilua i kushtoi disa vargje humbjes e dëshpërimit të Kavinit. Edhe mbështetësit e Jasinit në fushatën elektorale për të fituar Çoku thurën vargjet: Vallë kush na qerdhesi/ Çokua, që ish komë(Parti) mbreti/ Kish taraf Jasin Haxhinë/ Xhaferin e Besimin. Thuhet se në një takim që kishte pasur Theodhor Çoku me disa përkrahës të tij në fushatën elektorale i ishte drejtuar me një respekt të thellë Jasin Sadikut, duke i thënë si me shaka: “Ç’të të bëj unë, or ti mik/ që e ke emrin Jasin Sadik!”

Ç’donte të thoshte deputeti grek me këto fjalë që iu drejtua mikut të tij, Jasin Sadiku? Fjalët që nxirrte nga goja e tij Çokua, që i buronin nga zemra, shprehnin një dilemë. Ai, duke njohur nga afër zgjuarsinë dhe aftësitë drejtuese dhe organizative të agait të Margëlliçit, popullaritetin e madh që gëzonte në masën e popullsisë pa dallime fetare a partiake, që e bënin Jasinin që të ishte një ndër kuadrot kryesorë në administratën vendore në Prevezë, por për deputetin grek kjo ishte e paarritshme, përderisa e kishte emrin Jasin Sadiku e megjithëse e kishte një mik shumë të aftë s’mund të bënte gjë për të.

QËLLIMI I NJË BASHKËPUNIMI 

Kur mësohet për mbështetjet që u jepnin agallarët e paria e Çamërisë dy partive të mëdha greke, që herë njëra e herë tjetra me politikat e tyre ishin sjellë shumë keq me popullsinë shqiptare dhe e kishin kërcënuar edhe deri në shfarosje të plotë, vetvetiu lind pyetja: Çfarë i shtynte çamët që i jepnin këtij apo atij kandidati për deputet mbështetje? Përgjigjen e kësaj pyetje e gjejmë të shprehur qartë në raportin që Xhemil Frashëri, konsulli i mbretërisë shqiptare në Janinë, i dërgonte Ministrisë së Punëve të Jashtme në Tiranë më 21 dhjetor 1936:”Krerët e Çamërisë të përpiqen me anën e miqve të tyre deputetë grekë, të cilëve u kishin dhënë votat, që të ndërmjetësonin ku duhej që fshatrat me rëndësi të Çamërisë, me populli thjesht shqiptare të qëndronin ashtu siç kanë qenë edhe më parë, qendra komunash dhe të mos përfshiheshin në planin satanik të autoriteteve, të cilat përpiqeshin natë e ditë të përçanin e zhduknin etninë çame.(Burimi: AQSH, F. 251, 1936, dos. 108). Lëvizjet e mençura dhe largpamëse të Jasin Sadikut kishin bërë, që në sajë të njohjeve dhe miqësisë që kishte krijuar me dy deputetet grekë të emërohej në Margëlliç kryeplak dhe më pas kryetar i komunës së Margëlliçit. Në sajë të mbështetjes që kishte dhënë paria e fshatit Luarat me pjesëmarrje në fushatë elektorale herë përkrah Çokut e herë përkrah Kavinit, kishte bërë që edhe Luarati të kishte për kryeplak një shqiptar, Alush Mehmet Buzën. Në Arpicë ishte zgjedhur për kryeplak Omer Haxhi Bajrami(AQSH, F. 251, 1936, dos. 131/1, f. 33-35. Arpiciotët ankesat kundër kryeplakut të tyre për veprimet e dhunshme që kishte ndërmarrë në mbështetje të komandantit të xhandarmërisë së zonës, i kishin ngritur edhe përpara Komisionit miks), por ky nuk ishte zgjedhur nga bashkësia e fshatit por sipas vullnetit të zyrtarëve të Prevezës, për ta pasur më vonë mbështetës në veprimet që do të ndërmerrnin kundër shqiptarëve. Fshatrat e Çamërisë duke pasur kryepleq bashkëfshatarët e vetë, shpëtonin në një masë të madhe nga presionet e angaritë, taksat e punët e tjera. Nëse do të kishin kryepleq të krishterë shqiptarët do të ishin vazhdimisht nën presione të forta dhe me taksa rënduese. Ky fenomen ishte tashmë prezent në ato fshatra ku kryepleqtë ishin të tillë.

Huazuar nga Gazeta Dita 
 

Kryengritja çame kundër myslimanizimit...

Pushtimi turk dhe islamizimi i dhunshëm shënon goditjen e parë të rëndë ndaj popullsisë çame në trojet e veta. Përballë kësaj situate tejet të vështirë, kjo popullsi u detyrua të ruaj me fanatizëm gjuhën shqipe, zakonet e traditat, duke u mobilizua dhe në kryengritje të armatosur në shtatorin e vitit 1611. 

Historiani Hajredin Isufi sjellë në vazhdim dokumente historike e dëshmi nga kjo qëndresë, e cila bëri që banorët të ruajnë të paprekur identitetin e tyre.

ISLAMIZIMI I ÇAMËRISË 

Islamizimi i dhunshëm, është goditja e parë ndaj çamëve në tokën e tyre amtare. Në vështrimin e parë të listave emërore të fshatrave që përmenden në dokumentet e kohës, vihet re se kthimi i të krishterëve në myslimanë është i papërfillshëm, si p.sh., në Gurrëz, Imlahor, Nehor etj, nuk figurojnë të krishterë të konvertuar. Ndryshe nga këta fshatra, fshati Koskë ka një dukuri tjetër. Në atë fshat defteri osman i vitit 1583 shënon 48 persona të islamizuar, të cilët në raport me popullsinë e fshatit përbënin 27 për qind të saj. Ndërsa fshati Gardhiq i Paramithisë nga gjithsej 112 kryefamiljarë, në regjistrimin osman shënohen vetëm dy prej tyre të kristianizuar. Në gjysmën e dytë të shek. XVI, në krejt zonën e Çamërisë, të krishterët përbënin mbi 90 për qind të numrit të përgjithshëm, kurse myslimanët nuk i kalonin as 10 për qind. Kështu, raporti i popullsisë kristiane me atë myslimane në përqindje ishte kryekëput në favor të të krishterëve.

PUSHTIMI OSMAN 

“Forcat osmane, – shkruan Dora d’Istria, – e shkatërruan Janinën në vitin 1424 dhe kthyen në skllevër një pjesë të banorëve të saj. Turakani ngriti para qytetit një piramidë prej dy mijë kokash. Megjithatë, Thesprotia e lashtë u ngrit mbi rrënojat e saj.(Burimi: Dora d’Istria, Rinia e një shqiptareje, Tiranë, 2002, f.3l). Pushtuesit osmanë pasi mposhtën rezistencën e vendasve, një pjesë të forcave nën komandën e Sulejman Haxhi Beut e dislokuan në kështjellën e qytetit të Paramithisë. Ishte në traditën e Perandorisë Osmane që sapo pushtohej një territor, për nder të sulltanit ngrihej një xhami në qendër të këtij territori. Kështu, në vitin 1490, në Paramithi, u ndërtua xhamia e parë e madhe që u pagëzua “Xhamia e Sulltan Bajazitit II^”. (Burimi: “Estia”, 1953, f. 163-165; Sp. Muselimi, vep. e përm., f.18). Ajo njihej edhe me emrin Xham-i Sherif (Xhamia e Shenjtë). Kjo ndërtesë kulti, fillimisht, do të shërbente për të kryer ritet fetare ushtria dhe oficerët turq të dislokuar në qytet dhe rrethina, por, nga pushtuesit e rinj, shihej në perspektivën e afërt dhe si një qendër fetare për të krishterët që do të ndërronin fenë në atë rajon. Ndërkohë, edhe në qytetin e Margëlliçit, një lagje, e banuar kryesisht nga ushtarë dhe jeniçerë osmanë, mori emrin “Lagja e Sulltan Bajazitit”. Pushtuesit osmanë në territoret shqiptare gjetën një popullsi të krishterë ortodokse e katolike. Predikuesit e fesë islame patën një terren të favorshëm edhe në zonën e Çamërisë. Ata nuk hasën ndonjë kundërpërgjigje të vendosur nga kleri dhe kisha.

SITUATA 

Të krishterët shqiptarë para e pas pushtimit osman të shek. XV-XVI, kishin një kler të papërgatitur e të paorganizuar për të përballuar presionet e pushtuesit. Gjithashtu edhe disiplina kishtare ishte e shthurur aq sa në faltore nuk kryhej asnjë ceremoni fetare.(Burimi: Historia e Shqipërisë, vëll.I, Tiranë, 1959, f. 366-367).

Dobësinë që manifestonte kleri dhe kisha në këtë kohë, studiuesi Ferdinand Braudel e shpjegon me faktin që, sipas tij, “krishterimi në këtë vend nuk kishte hedhur rrënjë të thella”.(Burimi: F. Brandel, Mesdheu dhe bota mesdhetare në kohën e Filipit të dytë, 1949 (cituar nga Sh. Delvina në librin “E vërteta mbi Epirin”, Tiranë, f.315).

Perandoria Osmane u përpoq të bënte sa më pasiv rolin e dobësuar të kishave ndaj çdo veprimi që do të merrte kundër kishave, manastireve dhe besimtarëve të tyre. Administrata osmane u dha të kuptonin priftërinjve dhe klerit të lartë se, po të afroheshin me qeverisjen e pushtetit osman, ata do të kishin mbështetjen e saj. Klerikët, duke mos pasur as forcë e as mbështetje për të kundërshtuar strategjinë e pushtuesit të ri, pranuan më mirë të bëheshin përkrahës të pushtetit osman dhe të gëzonin privilegjet që i ofronte ai, sesa të deklaroheshin kundërshtarë të tij. (Burimi: “Enkyklopedia Eleftheroundaqi”, vëll. V, f.306). Kleri i krishterë, jo vetëm që nuk reagonte, por përkundrazi, nisi të heshtë ndaj dhunës, e sidomos ndaj përpjekjeve të pushtuesit për islamizimin e popullsisë së krishterë përmes rrugëve të ndryshme si: vështirësitë ekonomike, presioneve etj. Madje, ai u bë propagandues i flaktë i nënshtrimit ndaj së keqes, duke iu drejtuar besimtarëve të tij “që ta pranonin pa keqardhje nënshtrimin dhe taksat e rënda”.(Burimi: J. Sarras, Isteria tis Igumenitsis, 1550-1950, Athinë, 1985, f. 39).Ndërkohë klerikët e krishterë të fshatrave e të rajonit të Çamërisë, sa herë që hasnin në qëndresën e fshatarëve për të mos paguar taksat që i detyroheshin kishës, për shkak të varfërisë së tyre, u drejtoheshin për ndihmë pushtetarëve osmanë, për mbledhjen me dhunë të tyre. (Burimi: P. Pipineli, Historia e Revolucionit Grek, 1928, f.42; J. Kordatos, Lulëzimi dhe dekadenca e Bizantit (materiali i përkthyer në AIH, Tiranë).

DHUNË FISKALE E BURGIME 

Administrata osmane vuri në zbatim një politikë diskriminuese fiskale, sidomos për të krishterët. Vendin kryesor të taksave në këtë kohë e zuri tributi i xhizjes. Xhizja ishte për kokë, detyrim që vihej në të holla vetëm për shtetas të krishterë fshatarë dhe qytetarë, kur me vendim të gjyqit lokal të Sheriatit një i krishterë kalonte në fenë myslimane, ai shkarkohej nga detyrimi për të paguar xhizjen. (Burimi: Historia e Popullit Shqiptar, vëll.l, 2002,f.592. Historia e Popullit Shqiptar…, vep. e përm., f.592). Popullsia e krishterë përballej me taksa të rënda, të cilat pushtuesi, gjatë fundit të shek. XVI e gjatë shek. XVIII, i rriste vazhdimisht. Shto këtu edhe faktin se shlyerja e taksave kërkohej të bëhej me flori, vështirësonte akoma shumë gjendjen ekonomike të shqiptarëve të krishterë. Kjo u ndie në mënyrë të veçantë nga popullsia e krishterë, që kishte të ardhura të pakta nga prodhimet bujqësore. Të krishterët, për të ruajtur fenë e tyre duhej të paguanin këtë taksë dhe, kush nuk e shlyente ose nuk ishte në gjendje ta paguante, burgosej menjëherë. Në se i krishteri e mohonte fenë e krishterë e kthehej në mysliman, barra e tatimeve i hiqej menjëherë.

Një nga format e qëndresës ndaj depërtimit të fesë së re ishte krishterimi i fshehtë (kriptokristianizmi). Ai përfaqësonte një gjendje kalimtare dybesimi, përmes së cilës, individë të krishterë e pranonin islamin vetëm formalisht, me qëllim që të shmangnin pagesën e haraçit dhe të gëzonin barazinë me popullsinë myslimane në jetën shoqërore. Në publik këta individë paraqiteshin si myslimanë që mbanin emra në besimin islam e shkonin në xhami, në familje, fshehtas, ushtronin ritin kristian.(Burimi: Historia e Popullit Shqiptar… Fq. 592). Në shumë raste, në një familje e pranonte fenë islame vetëm kryetari i saj, përfaqësuesi i familjes në marrëdhëniet me pushtetin osman, ndërsa pjesëtarët e tjerë mbeteshin kristianë.

PASHALLARËT E ÇAMËRISË 

Shteti osman kishte si parim bazë në strategjinë e vet sigurimin e nëpunësve dhe funksionarëve në të gjitha nivelet e administratës nga kontigjentet e islamizuara vendase që kishte, por të përgatitur në Stamboll (robër lufte, të kapur në beteja të ndryshme të ushtrisë osmane). Këta robër, pasi islamizoheshin, edukoheshin në kolegjet osmane me një frymë të lartë devotshmërie ndaj islamit dhe Sulltanit(Burim i cituar më lart). Të tillë kishte edhe nga krahina e Çamërisë. Këta, pasi kishin braktisur besimin e krishterë, hynin si drejtues të administratës osmane në Çamëri. Njëri prej tyre është edhe i krishteri nga fshati Vica i Zagorisë, djali i së krishteres së ve, Bunës. Ky djalë, i islamizuar dhe i përgatitur në kolegjet e Stambollit, ishte pagëzuar me emrin muhamedan Ali dhe në vitin 1580 ishte vendosur në një nga postet më të larta në Paramithi: shef i xhandarmërisë osmane. Në burimet e kohës përmendet me emrin Ali Pasha.

Në vitet që pasuan, dhe veçanërisht në fillim të shek.XVII, emrat e të islamizuarve, që kishin zënë poste të larta në administratën osmane, ishin shtuar edhe më shumë. Dy prej tyre në këtë kohë kishin marrë titullin e lartë Pasha: Osman Pasha dhe vëllai i tij Ali Pasha – të dy paramithiotë të islamizuar. Cili ishte Osman Pasha? Një i krishterë me origjinë nga fshati Zavrus ose Turkogranicë i Paramithisë. (Burimi: P. Xhufi, Dionis Filozofi dhe Kryengritja e Shqipërisë së Poshtme e vitit 1611, në “Studime historike”, Tiranë, 1997, nr.l-4,f.32; V. Krapsites, vep. e përm., f. 131; K.D. Merziou, në “Epirotika Hronika”, 1940, f.34, 89). Ai, në fund të shek.XVI, u emërua sanxhakbej(Komandant ushtarak) i Delvinës dhe i Paramithisë (Ajdonatit), ndërsa vëllai i tij, Aliu, u bë sanxhakbej i Vlorës. Osman Pasha, më 26 qershor të vitit 1606, u transferua në Vlorë për të zëvendësuar të vëllain, i cili kishte marrë një detyrë tjetër nga Porta e Lartë: të kryesonte një ekspeditë turke kundër forcave hungareze, ku mbeti i vrarë në vitin 1608. (Burimi: V. Krapsites, vep. epërm., f.l31-133; K.D. Merziou, në “Epirotika Hronika”, 1940, f.38; Sp. Mouselimi, vep. epërm., f 31-32). Osman Pasha dy vjet më vonë, në vitin 1610 emërohet qeveritar i Paramithisë, dhe në marsin e vitit 1611 transferohet në postin e sanxhakbeut të Janinës.

KRYENGRITJA E ARMATOSUR 

Në dhjetëvjeçarin e parë të shek. XVII, kur të krishterët dukeshin se nuk kishin më asnjë mbështetje, pati edhe klerikë të larte ortodoksë që dolën në mbrojtje të popullsisë së shtypur të krishterë si dhe për të kundërshtuar islamizmin, që kishte nisur dalë e ngadalë të shtrihej në çdo fshat e qytet të Çamërisë. Reagimet qenë të ashpra. Ato arritën deri në kryengritje të armatosur. Si vatra e qëndresës antiosmane ishte Paramithia, Margëlliçi dhe Suli. Dionis Filozofi nga Paramithia, asokohe kryepeshkop i Larisës dhe i Tërhallës, u bë vetë frymëzuesi dhe udhëheqësi i kryengritjes. Ajo nisi në ditët e para të shtatorit të vitit 1611 dhe arriti kulmin e saj më 10-11 shtator të vitit 1611. Vendi ku u zhvilluan ngjarjet e vjeshtës së atij viti ishte territori i Çamërisë, nga Bastia e Sajadhës, në bregdetin Jonian, në Paramithi e Margëlliç, duke përfshirë këtu edhe banorët e fshatrave të malësisë së Sulit. Sipas burimeve të kohës, ishin ngritur në këmbë rreth shtatëdhjetë fshatra dhe numri i kryengritësve arrinte në rreth 1100 vetë.(Burimi: P. Xhufi, art. i përm., f. 27; K.D. Mertziou, I epanastasis tou Dionisiou fhilosofous, iii’ “Epirotika Hronika”, nr.13, 1938, f.86). Kryengritja kishte tiparet e një lëvizjeje të gjerë popullore dhe mbështetej jo vetëm nga të krishterë, por edhe nga elementë vendas të islamizuar kundër dëshirës së tyre. Sanxhakbeu i Janinës, Osman Pasha, sapo mësoi se në Çamëri kishte shpërthyer kryengritja, i nisi një raport të gjatë Portës së Lartë në Stamboll, ku ndër të tjera akuzonte banorët e Çamërisë për rebelim, madje, sipas tij, kishin krijuar lidhje edhe me spanjollët kundër madhërisë së tij, Sulltanit. Së fundi, Osman Pasha kërkonte urdhër nga Stambolli se si të vepronte.(Burimi: “V. Krapsites, Oi mousoulmanoi tzamides tis Thesprotias, Athinë, 1986, f.18). Kuptohet se përgjigja nga Porta qe e shpejtë dhe e prerë: të shtypej me zjarr e hekur dhe kundërshtarët e Divanit të ndëshkoheshin ashpër që të merrnin mësim edhe banorët e tjerë të vendit.

NDËSHKIMI I KRYENGRITËSVE 

Osman Pasha u nis vetë nga Janina në krye të forcave të shumta osmane për të shtypur kryengritjen. Ai, marshimin drejt Çamërisë, e shihte si një inkursion me rreziqe të mëdha për atë dhe forcat e tij. Këtë frikë, që përjetonte pashai i islamizuar nga Paramithia, ia shprehu hapur njërit prej shoqëruesve të tij, duke i thënë se ishte rrezik i madh të udhëtojë nëpër këto vende për shkak të kryengritësve, që ishin ngritur me armë në dorë nëpër male dhe që kishin zënë të gjitha shtigjet dhe qafat. Përballë forcave të shumta osmane, dhunës dhe presioneve që ata ushtruan, kryengritja u shtyp. Kjo edhe sepse organizimi i kryengritjes nuk mundi t’i përgjigjej kësaj lëvizjeje, ndaj dhe masakrat e ushtrisë së Osman Pashës ishin çnjerëzore ndaj popullsisë së pafajshme. Rreth dyqind kryengritës i dogjën të gjallë, bashkë me udhëheqësin e tyre, Dionis Filozofin.(Burimi: K.D. Merziou, art. ipërm.,f.85; P. Xhufi, art. i përm.,f.29). Pas shtypjes së kryengritjes ai u kthye në Janinë si triumfator duke lënë pas një tmerr dhe përgjakje në popullsinë çame. Ndër kohë, vatrat ku kishte shpërthyer kryengritja: Margëlliçi, Paramithi e Pargë, u përforcuan me trupa të shumta ushtarake, ndërsa administrata e lartë osmane në Janinë dërgonte herë pas here inspektime për të vëzhguar nga afër situatën në rajonin e Çamërisë, që për disa vjet u mbajt nën një kontroll të fortë. Administrata osmane me seli në Janinë, kur u bind se qëndresa vendase ishte ulur ndjeshëm, largoi një pjesë të forcave nga Çamëria dhe emëroi në vitin 1624 si kryeadministrator të Çamërisë me qendër në Paramithi, Mehmet Pashën, një tjetër timariot të islamizuar nga rrethinat e Paramithisë.(Burimi: “Epirotika Hronika”, 1940, f.38; V. Krapsites, I istorija tis Paramithias…, f.134.

Është me interes të vihet në dukje se pushturdi osman në vendet e pushtuara, nuk përdori dhunë të organizuar e të drejtpërdrejtë shtetërore për të imponuar kthimin nga feja e krishterë në atë islame. Porta e Lartë, në strategjinë e vet, synonte të arrinte përhapjen e islamit, fesë zyrtare të shtetit osman, nëpërmjet presioneve dhe taksave. Megjithatë, raste të mirëfillta të dhunës së ushtruar nga administratorët vendas të islamizuar, nuk munguan. Kështu, për shembull, Mehmet Pasha, për t’u treguar eprorëve të tij në Janinë se ishte i suksesshëm në funksionet që kishte dhe besnik ndaj Sulltanit, nuk kursente asnjë mjet për t’i detyruar vendasit që t’i nënshtroheshin pushtetit osman. Madje për të kaluar nga feja e krishterë në atë islame, ai jo rrallë përdorte edhe dhunën.

Burimet e kohës tregojnë se, kur ai bëri një inspektim nëpër fshatrat e krishtera nga Paramithia në Pargë, kudo ku kalonte, me forca të shumta që e shoqëronin, bënte presione të shumta dhe ushtronte dhunë mbi të krishterët për f i detyruar të bëheshin muhamedanë.Nga statistikat e vitit 1875 del se shumica e fshatrave në Çamëri si Grava, Galbaqi, Karbunari, Rrëzanji, Kurtesi, Dramësi, Spatari, Koska, Lopsi e të tjera ishin islamizuar plotësisht. Ndërkohë, në Çamëri, i njëjti autor grek jep edhe raportin e besimeve (myslimanë e të krishterë) në qytetet kryesore. Kështu p.sh. qyteti i Filatit nga 600 familje që kishte, vetëm 100 familje ishin të krishtera, ndërsa në qytetin e Paramithisë nga 900 familje që kishte, vetëm 300 familje ishin të krishtera.

SHTIMI I TERRORIT 

Në Çamëri kishte dhe fshatra të përziera (laramane) si Grikohori, Njihori, Gurrëza, Picari, Minina etj. Ndërkohë kishte fshatra me popullsi të pastër të krishtera si Malluni, Rehania, Spasharati, Morfati, Shenica, 24 fshatrat e Fraritetj.(Burimi: B.SD Zatou Mollosos. Epirotikai Meletoi, Tom I, Athinë, 1875J.31, 37, 42, 57, 59). Është me interes të vihet në dukje se nga 189 fshatra që kishte Çamëria, në 124 prej tyre pa marrë parasysh besimin fetar flitej në familje vetëm gjuha shqipe, ndërsa vetëm në 55 fshatra flitej greqishtja. Dukuria e presioneve të individëve vendas të veshur me pushtet dhe të pasuesve të tyre të islamizuar fanatikë, u duk në çdo familje të krishterë. Në këto rrethana, elementi i krishterë, shkruan Pukëvili, për të mbijetuar e për të shpëtuar nga zgjedha e pronarëve muhamedanë dhe të fqinjëve të tyre, ndërruan fenë.(Burimi: Pouqueville. Voyage de la Grece. Vëll I, faqe 259). Ndërkohë, ata të krishterë, që tregoheshin të panënshtruar, ishin vënë nën presione të dhunshme. Kështu p.sh., në fshatin Smokovinë, një i krishterë, edhe pse u keqtrajtua publikisht në mes të fshatit, nuk pranoi të bëhej mysliman. Për këtë kokëfortësi që tregoi “kauri i pabindur” me urdhër të autoriteteve osmane u var te rrapi shekullor në qendër të pazarit të Paramithisë.(Burimi: “Epirotika Hronika, 1922, faqe 42”). Në vitet 30 të shek. XVI, spahinjtë shqiptarë, shkruan Aravantinoi, kishin mbushur radhët e taborëve osmanë. Ai përmend se në betejën kundër persëve, në radhët e ushtrisë osmane ishin mijëra spahinj myslimanë e të krishterë.

DEKRETI I SULLTANIT KUNDËR ÇAMËVE 

Sulltan Murati IV, për të shtyrë edhe më tej strategjinë e fushatës së islamizimit, nxori një dekret sipas të cilit spahinjtë shqiptarë, pavarësisht nga lidhjet që kishin treguar me pushtetin osman, për t’i mbajtur e trashëguar pronat e tyre, duhet të ktheheshin në islam. (Burimi: K. Lazaridis, Oi Furkai Spaides, “Estia”, 1952; V. Krapsites, I Istorija tis Paramithias…, f.27; J. Sarras, vep. epërm., f.31-32).

Ky dekret sulltanor jo vetëm që nuk gjeti kundërshtim te spahijtë vendas, por ata u treguan sa të bindur, aq dhe të vendosur në mbështetje të administratës osmane në realizimin e planeve të saj dhe në islamizmin e tyre pa ngurrim. Ndërkohë, spahinjtë jo vetëm që arritën të legalizojnë pronat që kishin fituar nga shërbimet që kishin kryer, por një pjesë e tyre, duke fituar pushtet, i zgjeruan pronat dhe morën shumë pushtet. Kështu p.sh., Shahin Beu nga Paramithia, në vitin 1642, arriti të bëhej një pushtetar i lartë në Paramithi dhe kishte nën administrimin e tij një territor që shtrihej nga Paramithia deri në Lefkade. Më pas, pushteti i tij, duke fituar besimin e Portës, u rrit edhe më shumë. Në vitin 1644 ishte një ndër titullarët e lartë të administratës osmane në brigjet e detit Jon dhe kontrollonte çdo lëvizje të anijeve veneciane në Korfuz, të cilat sapo ankoroheshin në brigjet e Frarit, menjëherë tatoheshin me një taksë arbitrare⁵⁹.

Për Mehmet beun, të birin e Hysen Shahin beut, kryeadministrator i Paramithisë, thuhet se së bashku me të atin e tij, kishte marrë pjesë në luftën 20-vjeçare kundër Kretës që njihet në histori me emrin “Lufta veneto-turke”. (Burimi: K.D. Merziou në “Epirotika Hronika”, 1940, f.38; V. Krapsites, 1 Istorija tis Paramithias…, f. 131-133; Sp. Mouselimi, vep. epërm.,f 131-132). Ndër ushtarakët e lartë të islamizuar të Çamërisë përmendet edhe Bejko beu nga Paramithia. Ai rridhte nga një timariot i islamizuar nga rrethinat e Paramithisë qysh në shek. XVI. Emrin e Bejko beut e hasim për herë të parë në postin e ushtarakut të lartë në ndërmarrjen e forcave osmane për të pushtuar Pargën, që ishte nën zotërimin e venecianëve. Bejko beu, në krye të forcave turke, në vitin 1657, e rrethoi Pargën, por për shkak të një moti të keq që filloi në vjeshtën e tretë të atij viti, u detyrua të largohet për të filluar sulmin kundër venecianeve disa muaj më vonë, më 18 shkurt të vitit 1658, pasi mori edhe përforcime të shumta edhe nga garnizonet turke në Vlorë. Bejko beu organizoi e drejtoi operacione të suksesshme kundër venecianëve në Pargë, por u kap rob nga kundërshtarët e tij dhe që nga ky moment, mori fund karriera e tij ushtarake, edhe pse u lirua më pas nga venecianët. Mund të përmenden edhe individë të tj erë të cilët, duke përqafuar fenë islame, arritën të zënë në Çamëri pozita të rëndësishme administrative si dhe të shtojnë me shpejtësi pasuritë dhe pronat e tyre. Ndër individë të tillë mund të veçohet edhe Hysen Xhelepi, një i afërm i Osman Pashës. Ai, në burimet historike përmendet që në vitin 1612. Ishte ndër spahinjtë e parë të Paramithisë i islamizuar që në fund të shek.XV, Hysen Xhelepi, duke përfituar nga mbështetja që kishte nga dy funksionarë të lartë të farefisit të tij, vëllezërit Osman Pasha dhe Ali Pasha, sanxhakbej në Delvinë, Vlorë, Paramithi e Janinë, arriti të verë nën zotërimin e tij shumë prona jo vetëm të fshatarëve të krishterë, por edhe të manastireve. Ky spahi taksambledhës arriti që çifiigjet e tij t’i shtrijë deri në fshatin Koron të Frarit. Thuhet se Hysen Xhelepi, sapo mori nën zotërimin e tij çifligun në fshatin Koron, mobilizoi 200 të krishterë, mjeshtra e fuqi punëtore dhe ndërtoi një mur të gjatë rrethues me gurë për të kufizuar çifligun e tij nga fqinjët e tjerë çifligarë. Ndërtuesit punuan të detyruar si skllevër për afro pesë vjet për nxjerrjen e gurit, transportit si dhe ndërtimit të murit rrethues. Këta çifligarë të rinj si Hysen Xhelepi, Mujo Xhelepi dhe Bejko Pashai, të tre nga Paramithia, i përmend edhe Evlia Çelebiu, që me sa duket i ka njohur, kur ka vizituar Paramithinë në vitin 1670.

Huazuar nga Gazeta Dita 

Vëllamëritë dhe martesat, forconin kompaktësinë çame.

Në luftë për nder e vatan i madh e i vogël, ndërsa në festën e fitores me këngë e valle! Kështu e kanë përcaktuar jetën dhe qëndresën e Çamërisë ndër dekada e shekuj historianë vendas dhe të huaj. Se pushtuesit nga Anadolli, më pas qarqet shoviniste greke, nuk e lanë kurrë të qetë në trojet e veta shqiptare këtë popull trim e fisnik. Si pasojë e kësaj gjendje terrori e lufte të përhershme, banorëve të Çamërisë iu desh të kondicionojë të gjitha ritualet e jetës së përditshme, në funksion të nderit e dinjitetit të kërcënuar. “Nuk mund të kuptohet qëndresa dhe heroizmi i Çamërisë e banorëve të sajë pa njohur e ‘prekur’ një sërë vetish e virtytesh brilante. Kështu, vëllamëria mes çamëve(për shkak të forcës së qëndresës ndaj kërcënimit), ishte më e përhapur se në trojet e tjera shqiptare. Që fëmijë, çamët njiheshin e rriteshin me psikologjinë e luftës kundër pushtuesit, e ndaj në luftë shkonin të bashkuar i madh e i vogël, e fitoren e festonin me këngë e valle. E në kontekstin e qëndresës, kanë rolin dhe misionin e tyre veshja, bestytnitë, vallet karakteristike, gëzimi, zija e morti…” – pohon mes të tjerave historiani i njohur Hajredin Isufi. Në vazhdim, ai sjell dokumente e dëshmi të riteve e zakoneve çame në shekuj.

VËLLAMËRIA NË ÇAMËRI 

Në Çamëri fisi nuk ishte krejt i mbyllur për anëtarët e fiseve të tjerë. Ata pranonin anëtarë nëpërmjet vëllamërisë. Vëllamëria, shkruan Edith Durham, ishte zakon shumë i vjetër i përhapur gjerësisht në Shqipërinë e Veriut e të Jugut.(Burimi:E. Durham, Brenga Ballkanike dhe vepra të tjera për Shqipërinë, Tiranë 1990, f.155). Vëllamëria në Çamëri ishte shumë e përhapur edhe mes myslimanëve e të krishterëve çamë. Bëheshin dy vëllemër, kur kishin të njëjtën moshë, kishin qenë më parë shumë miq dhe mbi të gjitha e çmonin shumë njëri- tjetrin.(Burimi: K. Kritovasili, Souliotes kai Labides, Athinë 1905, f. 11). Pasi plotësoheshin këto kushte, si dhe dëshira e të dy palëve për t’u bërë vëllemër, duhej marrë dhe miratimi i kryetarëve të familjes, plakut të shtëpisë. Kur këto formalitete mbaronin, vinte çasti i ceremonisë: Dy vëllezërit lidhnin gishtin e vogël të dorës me spango deri sa të ënjtej paksa, e shponin pakëz mollëzën e gishtit, e linin të kullonte gjaku, pastaj merrnin pak sheqer, lyhej me gjakun e njërit prej vëllemërve dhe hahej me lugë kafeje. Vëllemërit, pasi merrnin pak gjak nga gishtat e njëri-tjetrit dhe e hanin me sheqer, betoheshin: “Zemra ime është zemra jote, jeta ime është jeta jote”. Më pas përqafoheshin me njëri-tjetrin, shtrëngoheshin fort e putheshin. Edhe pjestarët e dy familjeve të vëllemërve, që ishin prezent, përqafoheshin dhe putheshin dhe uronin njeri- tjetrin me shtrëngime duarsh e fjalët “për hajër na kloftë” e më pas zbraznin pushkë në ajër. Në atë ceremoni të improvizuar, vëllemërit shkëmbenin dhurata simbolike ndërmjet tyre si çorape e triko, të punuara me mjeshtëri nga nënat e motrat e tyre. Që nga ky çast vëllemërit konsideroheshin të një gjaku dhe familjet e tyre këto lidhje të reja gjaku i festonin me këngë e vallë e mishra të pjekura të shoqëruara me pije. Gostia mes vëllemërve e të afërmve të tyre vazhdonte tre ditë. Mes dy familjeve e fisit të vëllemërve nuk mund të bëheshin krushqi. Vëllamëria midis myslimanëve e të krishterëve në Çamëri, shkruan Niko Zhango, ishte shumë e përhapur. (Burimi: Nik. G.Ziagkos, I antistasi ton Soulioton kai o Llmbro Xhavellas, Athinë, 1968). Ai tregon se një mysliman në Margëlliç i quajtur Omer Velija, ishte vëllam me një suljot nga një fis i shquar. Në kujtesën e popullit çam ruhen lidhjet vëllamërore e pjesëtarëve të familjeve të mëdha të parisë së Çamërisë: të Pronjatëve, të Çaparenjve, Dematëve e Sejkatëve, Daljanenjve të Konispolit, Kleftateve të Varfanjit, Hidret e Gardhiqit të Paramithisë, Gërret e Vrohonjatëve, Husot, Haxhinjtë e Kasëmet e Margëlliçit dhe shumë familje të përmendura çame, që kishin vëllemërit e tyre të krishterë jo vetëm në fshatrat e qytetet e tyre, por edhe në zonat e thella si në Sul e gjetkë. Kështu p.sh. Pantazenjtë e Sulit ishin në lidhje vëllamërie me fisin e madh të Xhematëve myslimanë në Sollopi të Filatit. Vëllamë me të krishterë ishte dhe Avdulla Kasemi nga Margëlliçi me një të krishterë nga Shenica, Jasin Sadiku (Haxhiu) me Nikollë Manon nga fshati Rrapes, Teofik Qemali nga Karbunari, ishte vëllam me Andon Naçon, Abedin Kupe Xhemali me bashkëfshatarin e tij Vangjel Kaçilin nga Shulashi e qindra të tjerë, që po t’i rendisim do të bëhej një varg i gjatë. Me interes të ndalemi në lidhjen e vëllamërisë që kishte Islam Pronjua i Paramithisë, me një nga fiset më në zë të Sulit, Xhavellenjtë dhe prijsin e tyre, Foto Xhavellë. (Burimi: Sp. Melas, To lintari…, vep. E përm.,f. 73-97)

ÇAMËT NË BETEJA 

Studiuesit e huaj kanë vënë re një dukuri interesante të shqiptarëve çamë në veprimet luftarake. Ishte zakon se kur shkoje në luftë kundër armikut, në më të shumtën e rasteve vihej re një grupim në bazë të lidhjeve familjare e fisnore, që qëndronin pranë njeri-tjetrit në beteja. Bartholdy është një ndër studiuesit e parë që na e përcjell të konkretizuar këtë dukuri. Ai thotë se në mbrojtjen e Artës dhe rrethinave e saj, ishte caktuar Sulejman Çapari, një burrë 85 vjeçar me shtat të lartë gjigant, që nuk kishte asnjë shenjë tjetër të pleqërisë, veçse mjekrën e bardhë si dëbora.  Bartholdy më tej shkruan: “Sulejman Çapari shoqërohej nga dymbëdhjetë djemtë e tij, që ishin nga 30 deri në 60 vjeç dhe që shquheshin të gjithë për shtatin e lartë sikur i ati, dhe po ashtu shquheshin për kurajon dhe forcën e tyre të jashtëzakonshme. Këta, vazhdon më tej Bartholdy, në luftë qëndronin gjithnjë pranë njeri-tjetrit, zakon ky që ishte i përgjithshëm tek ky popull, me qëllim që nëse njeri prej tyre vritej, të tjerët të kishin mundësi t’ia merrnin hakun e ta tërhiqnin të mos e zinte armiku. (Burimi: Bartholdy, vep. e përm., f. 243). Ata edhe në sulm, edhe në tërheqje ishin pranë njeri-tjetrit. Një dukuri e tillë si ajo që pamë tek Çaparenjtë e Luaratit, ishte e njëjtë edhe tek Daljanenjtë e Konispolit. Mehmet bej Daljani, nga paria e Konispolit, në mbrojtjen e Prevezës nga forcat e Ali Pashës, mbështetës kryesor të tij besnik e që kishte vendosur në pozicionet kyçe, kishte vëllanë e vet, Mehmet bej Daljanin me njerëzit e tij.

LUFTËTARËT SULJOTË 

I njejti zakon ishte edhe tek luftëtarët shqiptarë suliotë. Historiani grek i fundit të shek. XIX, Kr. Kristovasilis në veprën e tiJ (‘K. Kristovasilis’, The Eroika thainata ton Soulioten kai Souliotidhen, London, 1887) U tregon se forcat suliote sa herë që përballeshin me forcat e Ali Pashës, pjesëtarët me lidhje gjaku qëndronin pranë njeri-tjetrit. Historiani grek përshkruan një rast sesi njeri nga kapedanët e Sulit, Diamanti Mallami, përzgjodhi 100 trima suliotë nga të vetët dhe i vendosi në pararojë të suliotëve, që vinin nga Parga të ngarkuar me ushqime e armatime për të siguruar mbrojtjen e tyre nga forcat e Ali Pashës, që u kishin zënë të gjitha shtigjet nga mund të hyhej në Sul. Çamët pas betejave të suksesshme, kishin për zakon ta festonin fitoren mbi armikun me këngë e valle. Valltari i parë për të hedhur valle luftëtarët përzgjidhnin më trimin. Ai jo vetëm hiqte vallen çame, por ja thoshte edhe këngës. Trimi që këndonte kishte një zë të fuqishëm si një britmë luani e jo si zë njeriu. (Burimi: ‘K. Kristovasilis’, The Eroika thainata ton Soulioten kai Souliotidhen, London, 1887)

VESHJA KOMBËTARE 

Kur flasim për veshjen shqiptare, thotë Faik Konica, ka aq kostume shqiptare sa ka edhe krahina. Vizitorët e huaj, që e kanë shëtitur Shqipërinë e Poshtme, kanë vërejtur se kostumet popullore shqiptare janë të bukura e befasuese. Nuk mund të flitet për kostumet shqiptare në Çamëri, pa përmendur Çajrëllin. Ai ka qenë mes çamëve të krahinës së Margelliçit në vitin 1880. Ai përshkruan një veshje festive të çamëve, parë në një manifestim të madh popullor, që organizohej në fshatin Mazerrek. Ai në librin e tij shkruan për kostumin kombëtar çam, kontrastin e ngjyrave, që e bënte veshjen çame të bukur dhe madhështore. Lidhur me këtë Çajrëll shkruan: “Grupet piktoreske të malësorëve, kësulat e fustanellat e tyre, bënin kontrast me livadhin e gjelbër e me armët e tyre të çuditshme, që vezullonin në diell… Shqiptarët dalloheshin vetëm nga këmishët e kollarisura, nga shkëlqimi i xhaketave dhe madhështia e brezave, në të cilat kamat e pistoletat ishin të vëna në një nemur të madh, që nuk dalloheshin dot”. (Burimi: V.Chirol, vep. epërm., f.231-250). Është me interes të përmendim përshkrimin që i bën Pukvili veshjes çame dhe elegancën që u jep ajo banorëve të asaj krahine: “…Udhëtari që do të shikojë ata çamë, që do të kenë shpëtuar nga sundimi feudal i sovranit të Janinës dhe një rënie mortaje⁹⁸, do të njohë me vështirësi ata burra të bukur, me ato qëndisma të bukura lara-lara të veshur me kostume të shkëlqyer dhe të ngarkuar me ar të çmueshëm, që ngjasin sikur të ishin një koloni ushtarësh të Pirros të pasur me plaçka të Trojës, që kanë zbarkuar sërish në Epir. (Burimi: Pouqueville, Voyage… vep. e përm., vëll. I,f 530). Kostumi kombëtar çam ka tërhequr vëmendjen jo vetëm të studiuesve të huaj, por edhe të historianëve grekë. Njëri prej tyre, Spiro Mela, në njërin nga librat e tij shkruan: “Çamët me rrobat e tyre elegante e luksoze, këmisha të bardha të gjata, të qëndisura anash me ar dhe fermelete, xhamadanët të shkurtër bojë vishnje me shirita të qëndisura me ar e të përpunuar me shije të hollë, me pistoleta të lara me argjend dhe thika të ngjeshura në brez e me guna të gjata”. (Burimi:Sp. Mela, To lintari… vep. epërm.,f. 274). 

Historiani çam Jani Sharra, kur flet për kostumin karakteristik çam,  “Veshja tradicionale çame, thotë autori, ishte kostumi kombëtar: fustanellat e bardha, kalcat e bukura dyngjyrëshe lidhur me fjongo me xhufkat e mëdha me ngjyrë të zezë, me këmisha të bardha e me mëngë të gjëra, me jelek të zi ose blu… të qëndisur me gajtan, me brezin në mes, ku vendosnin edhe koburen. Në kokë mbanin feste me xhufkë.

Përfaqësuesit e krahinës së Çamërisë e kishin për krenari të përfaqësonin atë krahinë në forumet më të larta të kohës. Kështu p.sh. dy nga figurat më të njohura të Çamërisë, Vejsel Bej Dino dhe Abedin Pashë Dino kishin shkuar në Kostandinopojë me kostumet e tyre kombëtare të qëndisur me ar.(Burimi: “Dokumente për Çamërinë…”, vep. e përm., dok.166, f-301). Veshja shqiptare në Çamëri, ashtu si në mbarë viset shqiptare, nuk ishte gjithnjë një veshje uniformë. Kostumet kombëtare, që kërkonin copa të shtrenjta dhe punim të hollë artistik, për shkak të gjendjes ekonomike, ishin në gjendje t’i përballonin vetëm klasat e pasura, bejlerët dhe agallarët e Paramithisë, të Margelliçit, të Filatit, të Lauaratit, të Konispolit, Delvinës, Prevezës, Pargës etj., shtresat e ulëta nuk mund të përballonin një veshje të kushtueshme. Shtrenjtësia, vë në dukje Heinrry Mercey, është një nga arsyet pse u zhduk kostumi kombëtar në Shqipëri. Heinrry Mercey në fillim të shekullit XX (1907) vuri re në Çamëri se në disa zona larmia shumëngjyrëshe e veshjeve kombëtare shqiptare dalëngadalë po tjetërsohej për shkak të civilizimit. Tek banorët e Pargës, thotë ai, veshja e tyre ndryshonte nga fqinjët e tyre shqiptarë: “Veshjen pjesërisht shqiptare e ruanin gratë çame vetëm në fshatin Rrapëz dhe Aija, ndërsa fustanella shqiptare vazhdonte të ruhej vetëm tek parganjotët e pasur. Ata që e ruanin veshjen tradicionale, theksonte autori, ishin me prejardhje nga Suli, Paramithia ose Arpica, ndërsa burrat shqiptarë të shtresave të ulëta i kishin qëndruar besnikë veshjes së thjeshtë shqiptare. (Burimi: Heinrry Mercy, Sohn Verlang, Pragë 1907, f. 18-22).

VALLJA ÇAME 

Vallja çame është vallja më përfaqësuese e fisit arbëror. Ajo shpreh më së miri shpirtin e çamit. Studiuesi arvanitas, Aristidh Kola, që është marrë me studimin, bukurinë dhe mjeshtërinë e valles çame, ve në dukje, se ajo shpreh dhe tregon figurën e shqiptarëve. Ajo me lëvizjet e saj jep krenari, bukurinë e virtytit dhe tregon se është një valle triumfale, që nuk e ka shoqen në botë. Tiparet karakteristike të bukurisë dhe madhështisë së valles çame, ia jep kërcimtari i parë, i cili mbahet me kujdes e mjeshtëri nga valltari i dytë, ndërsa kërcimtarët e tjerë i shoqërojnë dy të parët. Ata të gjithë së bashku krijojnë një ansambël të bukur dhe shprehës me lëvizjet e tyre. Në përgjithësi vallja çame është valle burrërore dhe kërcehet vetëm nga burrat. Ajo kërcehej në dasma e gosti, por ajo siç e kemi theksuar, kërcehej para se të fillonte beteja, pas betejës e fitores, por edhe gjatë armëpushimit. Sot vallja çame në Greqi është deformuar nga grekët. Kush do ta shohë origjinalitetin e valles çame, shkruan Aristidh Kola, si këndohet e kërcehet, të shkojë ta shohë tek çamët e krishterë të Çamërisë.

PARAGJYKIMET 

Gjarpri në ëndërr personifikonte hasmin. Një çami, kur i priste rrugën një gjarpër, e konsideronte prapsi dhe udhëtari kthehej nga kishte ardhur. Udhëtarit kur i priste rrugën një qen, ishte mbarësi.

Në Çamëri, si për myslimanin, ashtu edhe për të krishterin, ishte zakoni që të mos nxirrte nga shtëpia natën as vaj, as kripë dhe zjarr. Çami paragjykonte se nxjerrja jashtë shtëpisë e tyre natën, largonte mbarësinë e shtëpisë. Kur shtrohej sofra e bukës për të ngrënë, në fillim vendosej një copë buke, që donte të thoshte se ajo shtëpi të mos kishte kurrë zi buke. Fëmijës së vogël i priteshin thonjtë, kur bëhej një vjeç. Para se f ia prisnin, ia lyenin thonjtë me miell, që të kishte fat, madje ia hapnin pëllëmbën e dorës që të bëhej bujar, pastaj ia pritnin thonjtë. Thonjtë e prerë i mblidhnin me një shami të pastër dhe i vendosnin në një brimë muri, brenda avllisë së shtëpisë, që sipas tyre të mos dilte jashtë shtëpisë mbarësia. Fëmijës kur i dilte dhembi i parë, njeri nga pjesëtarët e familjes ia prekte me një monedhë floriri, që të mos i binin shpejt. Personi i parë që e diktonte dhëmbin e fëmijës, i bënte një dhuratë simbolike.

Kur një çifti nuk i rronin fëmijët, tek të dy besimet në Çamëri veprohej pothuaj në të njëjtën mënyrë: një javë pas lindjes së fëmijës, e merrnin atë dhe e nxirrnin në një rrugëkryq. Të krishterët e kishin për zakon që njeriu i parë që e gjente fëmijën, bëhej nun i tij, ndërsa myslimanët vepronin ndryshe: nuk nxirrnin fëmijën në rrugëkryq, por teshat e tij, që ia linin atje.

BESIMET TEK VENDET E SHENJTA 

Në Çamëri kishte shumë vende që i konsideronin të shenjta si myslimanët, ashtu edhe të krishterët. Ato shpesh frekuentoheshin nga pjesëtarë të familjeve e të sëmurët për të larguar nga vetja të ligat dhe sëmundjet. Në Margëlliç, në vendin e quajtur “Qerrakar” afër Spatharatit, ishin ca ullinj shekullorë. Midis tyre ishte edhe një ulli qindravjeçarë e mbahej si më i vjetri, me një trung shumë të trashë e me shumë tunele të vogla, që trupi i tij përshkohej tejpërtej. Vendasit besonin se një i sëmurë, kur e kalonte tri herë zgavrën e ullirit dhe kur dilte në anën tjetër ose po të linte plaçka nga të vetat, ai shërohej. Njerëzit e afërt, që e shoqëronin fëmijën a të sëmurin, pasi u jepnin pakëz ujë dhe e futnin dhe e nxirrnin tri herë nga zgavra e ullirit, largoheshin me bindjen e plotë se të keqen e kishin lënë tek zgavra e ullirit. Qerrakari frekuentohej dendur nga banorët e kazasë së Margëlliçit e rrethinat, sidomos ditën e enjte, që ishte edhe ditë pazari në Margelliç. Një vend që konsiderohej i shenjtë nga banorët e rrethinave të Filatit, ishte në fshatin Koskë. Në vendin e quajtur “Ujth”, ishte një brez shkëmbor i thepisur me një lartësi rreth 15m. Në faqet e lëmuara të këtij shkëmbi dukej sikur ishte skalitur në gurë një pëllëmbë e hapur e dorës së njeriut. Banorët e fshatrave për rreth atë shkëmb e kishin pagëzuar “Guri i shenjtë”. Myslimanët pëllëmbën e hapur të dorës, që iu dukej në shkëmb, e konsideronin dorën e shenjtores Fatime, ndërsa të krishterët atë pëllëmbë e quanin të shenjtorit Gjon. Nga faqja e shkëmbit, pranë “pëllëmbës së dorës”, verë e dimër, rridhte pa pushim një rrëkezëz e vogël uji. Ai vend, ditën e parë të muajit të majit, vizitohej kryesisht nga gra myslimane e të krishtera që nuk lindnin, të sëmurë me të meta mendore, të paralizuar. Të sëmurët, me ujin që rridhte nga faqja e shkëmbit, lanin duart dhe fytyrën, futeshin në nje zgavër të atij shkëmbi, ndërroheshin dhe plaçkat që hiqnin i linin aty.

Edhe në fshatin Reçat të Gumenicës, respektohej një vend i shenjtë. Ai ishte tek vendi i quajtur “Stani i Dashos”, që quhej ndryshe dhe “guri me birë”. Zakonisht atë vend e frekuentonin njerëzit që kishin sëmundje kronike. I sëmuri kalonte tri herë nëpër hapësirën që kishte zgavra e gurit dhe linin tesha nga ato që i hiqnin të sëmurit pranë gurit me birë, duke thënë: “lamë rrobat të na kthesh shëndetin”. Këtë refren i sëmuri ose të afërmit e familjes e përsërisnin tri herë.

Çamët, pa marrë parasysh besimin e tyre, kanë një respekt të madh për burimet e ujit. Ata jo vetëm që kujdesen për rregullimin dhe sistemin e tyre, duke u krijuar mundësi njerëzve të shuajnë etjen, por mes burimeve, ndonjërin e veçojnë si të shenjtë. Në atë burim ndërtojnë një kamare të vogël, thotë Pukëvili, vend i destinuar për të lënë kalimtarët të holla dhe dhurata simbolike. Asnjë njeri nuk kalonte në burimin që ishte në “Koqino Lithari” (Shkëmbi i Kuq), ose tek çezmja e Gravës në Gumenicë, pa lënë ndonjë dhuratë: për të prishur syrin e keq ose f i pushonin ethet ose ndonjë sëmundje tjetër, që i vuante pjesëtari i familjes së kalimtariT.(Burimi: Pouqueville, Voyage…, vëll.I, kap. 29). Në fshatin Gurëz të Filatit, në perëndim të tij, ishte një vend që quhej “Vulister” dhe pranë një are që quhej “Klisheza”, ishte një krua. Si kruan, ashtu edhe arën “Klisheza”, banorët e fshatrave të “Shkallës së Zorjanit” të Filatit, i quanin vende të shenjta. Tek kroi të krishterët ndiznin kandile me vaj, myslimanët hidhnin të holla. Në “Vulister” as myslimanët dhe as të krishterët, nuk prisnin dru dhe nuk punonin atje, se e quanin vend të shenjtë.

ZIJA 

Me gjithë presionet e kishës e të xhamisë, tek shqiptarët e Çamërisë, pa dallim feje, kishin mbetur të pandryshuara disa zakone në ditë zie ose morti në familje. Të vdekurin, si myslimanët edhe të krishterët, natën e parë e përgjonin të afërmit e familjes e të fisit, e ruanin mos ta kapërcente ndonjë mace. Ata besonin se ai do të shndërrohej në djall (shpirt i keq). Kur përcillej xhenazja nga shtëpia, atë ditë nuk fshihej shtëpia. Mendohej se po të përdorej fshesa, vdekja do të merrte edhe pjesëtarë të tjerë të familjes. Shtëpia që kishte humbur pjesëtarin e familjes, myslimanët, për dyzet ditë (natë e ditë), mbanin të ndezur një kandil edhe llambë me vajguri, ndërsa të krishterët qiririn.

Huazuar nga Gazeta Dita 

Lulzim Breznica - Rrugëtim me Çamërinë

 

RRUGËTIM ME ÇAMËRINË

 

Ti çdo natë më rri hije në një shtrat me mua
Rrotullohesh e përplitesh keq,e bukura ime
Në shpirt të godasin lotët e mbledhur krua...
E Nata e Bartolomeut grryen zemrën time

 

Mundohem të miklojë pak me vargjet e lira
Por..gjilpërë e helmuar ka sharruar në gjak
S'po mund të të prek, e ve ka mbet dëshira
E heshtja m'i ka lidh edhe gjymtyrët me lak.

 

Edhe pse plagët i kafshon qen i zi në pritë.
Në bark vlon llavë e zjarr të dal përjashta
Të ringjallemi bashkë,po të njëjtën ditë
Të mos vdesim më, nga e Bartolomeut Nata.

Kush i kreu masakrat në Çamëri?

O Zot! Sa të tmerrshëm, sa të neveritshëm gjakatarët, tiranët, paranoitikët që vunë popujt të vriten dhe nuk i lanë të rrojnë me dashurinë e zemrën për njëri-tjetrin. (Marrë nga libri i Tula Stefanidhu (Malakata): “Margariti”, Athinë, 1989, f. 125). Për të mos harruar 2771 shqiptarë të Çamërisë që u vranë nga forcat greke, ja një përmbledhje e raportimeve të burimeve shqiptare dhe atyre greke që vërtetojnë masakrat ndaj njerëzve të pafajshëm.

Para pak kohësh, duke lexuar librin “Margariti” (Athinë 1989, f. 125), shkruar nga Tula Stefanidhu (Malakata), më tërhoqi vëmendjen një letër tronditëse, e shkruar me dhimbje, dashuri e plot humanizëm… Është një letër-mesazh, ku shpaloset drama e popullsisë çame, që u bë pre e nacionalizmit ekstrem grek, që u penalizua në masë, që nga fëmija i pafajshëm e deri te plaku i pafuqishëm dhe i sëmurë. Tula Stefanidhu (Malakata) u flet bashkëkombësve të saj, troket në ndërgjegjen e trazuar të atyre që bënë krime monstruoze, apelon për drejtësi e humanizëm, rikujton të pafajshmen, motrën e saj çame, miqësitë e ndërprera nga dhuna mizore…

 

Ja përmbajtja e letrës, përkthyer nga historiani i ndjerë Petrit Demi:

 

“Bashkatdhetar që kthehesh nga Shqipëria! Mos ke mësuar vallë për motrën time? Si ne, çame, nga vendet tona është. Jam e pikëlluar. Asgjë nuk di pas kaq shumë vitesh që kanë kaluar. Bashkatdhetar! Ti, që je kthyer para do kohe nga Shqipëria, mos vallë e di nëse rron ende motra ime e dashur? Ishte truppakë, sygështenjë. E bukur. E martuar së vogli. Bijë e vetme mes katër vëllezërve. Dhe s’kishte mbushur motin që kishte lindur një vajzë. E pamësuar ishte me vështirësitë e jetës. Të vogla, ktheheshim në ovorua dhe loznim me guralecë. Në sterenë e madhe ulnim kokat dhe thërrisnim të dëgjonim jehonën e zërave tanë. Motmoti besimi nuk na ndante, kisha dhe xhamia na bashkonin. Një miqësi e lashtë i lidhte familjet tona.

 

- Ta ketë duruar rrugën e mërgimit?

 

- Mendoj se po, jeton – përgjigjet zemra e përmalluar. Por, vitet kalojnë pa lajme dhe gjithçka e bren dyshimi dhe ankthi.

 

Dhe ja, dyzet e ca vjet më pas, nga Shqipëria vjen një letër e përmortshme, bukur shkruar nga vëllai i madh.

 

Në fillim për të afërmit pyet: Kush rron? Kush nuk është më? Dhe në fund vijnë vuajtje pa fund:

 

“Sapo lamë vatrat tona, rrugës na vdiq motra jote. Ishte vetëm njëzet vjeç. Dhe nuk vonuan ta ndiqnin e bija dhe i shoqi.

 

Vdiq edhe i ndjeri baba me gjyshen. Të pambaruara qenë lotët e hidhërimit para se të arrinim të çlodheshim diku”. Letër e kobshme! Kaq vjet zemërdredhur, kaq vjet dyshimet largoja.

 

O Zot! Sa të tmerrshëm, sa të neveritshëm gjakatarët, tiranët, paranoitikët që vunë popujt të vriten dhe nuk i lanë të rrojnë me dashurinë e zemrën për njëri-tjetrin. (Marrë nga libri i Tula Stefanidhu (Malakata): “Margariti”, Athinë, 1989, f. 125).

 

Si u vranë 2771 shqiptarë të Çamërisë

 

Masakra më e egër ndaj shqiptarëve myslimanë u bë nga ushtarët grekë që nuk bënin më pjesë në formacionet ushtarake më 27 qershor 1944, në zonën e Paramithisë, ku forcat e Ligës Republikane Greke (EDES) të gjeneralit Zervas hynë në qytet dhe vranë rreth 600 shqiptarë myslimanë, burra, gra dhe fëmijë, shumë prej të cilëve u përdhunuan dhe u torturuan para vdekjes. Sipas dëshmitarëve okularë, të nesërmen, një batalion tjetër i EDES hyri në Parga, ku u vranë 52 shqiptarë të tjerë. Më 23 shtator 1944 u plaçkit qyteti Spatar dhe u vranë 157 veta. Gra të reja dhe vajza u përdhunuan dhe ata burra që mbetën gjallë u grumbulluan dhe u dërguan në ishujt e Egjeut. Në bazë të statistikave që jep shoqata “Çamëria” në Tiranë, gjatë goditjeve që janë bërë në vitet 1944-1945, në fshatrat çame janë vrarë gjithsej 2771 civilë shqiptarë dhe konkretisht si më poshtë: në Filat dhe rrethinat 1286, në Igumenicë dhe rrethinat 192, në Paramithia dhe rrethinat 673 dhe në Parga 620. Janë plaçkitur dhe djegur 5800 shtëpi në 68 fshatra. Në një listë të hollësishme të humbjeve materiale përfshihen 110.000 dele, 24.000 bagëti të trasha, 250000 kv grurë dhe 80.000 kv vaj ushqimor, të cilat arrijnë në 11 milionë kg grurë dhe 3 milionë kg vaj ushqimor. Si rezultat i këtyre goditjeve, llogaritet që 28.000 çamë të jenë larguar për në Shqipëri, ku u vendosën në periferi të Vlorës, Durrësit dhe Tiranës.

 

Kush i kreu masakrat në Çamëri?

 

Gjenocidi kundër popullsisë çame është një krim kundër njerëzimit, një spastrim i egër etnik, i cili jo vetëm nuk u ndëshkua asnjëherë, por u kalua në heshtje nga qarqet ndërkombëtare. Vetë ministri i Jashtëm grek, dikur Guvernator i Janinës, në verën e vitit 1913, deklaronte: “Mos ushqeni asnjë iluzion. Edhe në rast se do të jemi të detyruar (nga Fuqitë e Mëdha) të braktisim Epirin, ne nuk do të lëmë asgjë nga pas, veçse tokë djerrë. Çdo gjë që ngrihet mbi këtë tokë do të rrafshohet”. Pra ishte një strategji e mirëmenduar dhe obsesive. Qeveritarët dhe zyrtarët e lartë grekë justifikohen me të ashtuquajturin “bashkëpunim i çamëve me fashistët dhe nazistët”, por në fakt e kundërta është e vërtetë: Bashkëpunimi i forcave të djathta greke me nazistët. Ja faktet: Gjermanët ngritën në Athinë Qeverinë Kuislinge të Ralisit. Anglezi M. Mazower, në librin “Inside Hitler’s Greece 1941-‘44”, Londër 1993, thotë: “Në Athinë anëtarë të EDAS-it nën komandën e Zervës hynë në shërbim të batalioneve të shërbimit të krijuara nga gjermanët për të mbajtur rregullin e qetësinë. Anglezët këmbëngulën që Zerva të ndërpriste lidhjet me Qeverinë Kuislinge, por ai vazhdonte me ta. Në shtabin gjerman ai mbante një oficer ndërlidhës dhe bëri me gjermanët një armëpushim disamujor. Janë pikërisht këto veprime që Zerva kishte dorë të lirë për masakrat në Çamëri.

 

Nga disa autorë grekë pohohet se masakrat në Çamëri u kryen nga banda të armatosura dhe jo nga ushtri të rregullta. Por edhe bandat njiheshin nga qeveria greke. Kështu historiani grek Jorgos K. S. Kallanxhis, shprehet: “Çamët nuk u përndoqën dhe u vranë nga ushtri të ligjëruara të qeverisë greke, por nga forcat e andartëve grekë, të cilët dëgjuan dhe u udhëhoqën nga një komandë e frontit të Lindjes së Mesme. Këtu duhet të pranojmë që jo të gjithë çamët ishin bashkëpunëtorë të armikut, mirëpo qëndrimi i më të fortit dhe i shumicës mori poshtë edhe të tjerët. Pasuritë e çamëve u shtetëzuan, si parashikon ligji për bashkëpunëtorët, kurse të tjerët braktisën pasuritë”.

 

Carl Kalmer Hart, përfaqësues i SHBA-së në Tiranë më 1945, në përgjigje të letrës së ambasadorit grek, thotë: “Më tregoni një grek që ndien shqetësim për një shqiptar dhe unë do t’ia raportoj Muzeut të Historisë së Natyrës si specien më të rrallë antropologjike që ekziston”.

 

Joseph Jakobs, shef i Misionit Amerikan në Shqipëri (1945-1946), shkruan: “Në mars të vitit 1945, njësi të forcave të shpërndara të Zervasit kryen një masakër ndaj çamëve në zonën e Filatit dhe praktikisht e spastruan atë nga pakica shqiptare. Sipas të gjitha të dhënave, që kam mundur të mbledh mbi çështjen çame, në vjeshtën e 1944-s dhe gjatë muajve të parë të 1945-s, autoritetet e Greqisë veriperëndimore kryen goditje të egra, duke dëbuar rreth 25.000 çamë, banorë të Çamërisë, nga shtëpitë e tyre. Ata u ndoqën deri në kufi, mbasi iu grabit toka dhe prona. Autoritetet greke miratuan më pas një ligj që sanksiononte shpronësimin e pronave të çamëve, duke iu referuar bashkëpunimit të bashkësisë së tyre me forcat pushtuese të Boshtit, si një arsye kryesore për marrjen e këtij vendimi”.

 

Këto vitet e fundit, albanologu i shquar, Robert Elsie, në një pjesë studimi të botuar më titullin “Shqiptarët çamë të Greqisë sipas dokumenteve të panjohura”, shprehet: “Forcat britanike, për të siguruar bregdetin jonian për furnizimet e tyre ushtarake, lejuan komandantin vendas Zerva (1891-1957) të pushtonte rajonin”.

 

Le të sjellim në vëmendje disa nga studimet dhe qëndrimet e historianëve dhe studiuesve grekë.

 

Jani Sharra në librin “Istorias tis Periohis Igumenicas”, f. 642 (viti 1985), thotë: “ …Nuk kemi sot të drejtë të mos zbulojmë disa të vërteta të pakundërshtueshme dhe siç duam të dënojmë vrasjet dhe krimet e pushtuesit e të myslimanëve keqbërës, aq më shumë do të na duhet të dënojmë krimet dhe vrasjet e fuqive të ashtuquajtura të çlirimit si dhe keqbërjet e elementeve kristiane” (f. 629). Sharra shpreh edhe një zhgënjim të italianëve, të cilët mendonin se çamët do t’i kishin në krahë. Ai thotë: “Italianët u zhgënjyen me minoritetin shqiptar në Greqi. Shumë pak çamë u rreshtuan në njësitë fashiste italiane”,(f.603-4) kurse çamët u rreshtuan me forcat e ELLAS-it.

 

Jani. G. Sharra, në fq. 668 të këtij libri, shkruan: “Më 27.6.1944 andartët hynë në Paramithi; bishat përbërëse të tij u vërsulën bishërisht mbi popullatën e pambrojtur. Njerëzia ia dhanë vrapit të ndjekur nga breshëritë e plumbave; në mesditë rrugët, rrugicat, oborret dhe kopshtijet ishin mbuluar prej gati 700 kufomash, ndër to edhe ajo e myftiut, Hasan Abdullah Mulazimit, dhe burrave të tjerë më të rëndësishëm, ndër to edhe të plot e plot grave dhe vajzave. Urrejtja që vlonte brenda tyre shpërtheu egërsisht mbi gratë, fëmijët, pleqtë e të pafajshmit. Kërdia, dhunimet, plaçkitjet, djegiet e keqbërësitë e tjera vunë vulën e tyre në çdo vend të Çamërisë. Tërë ç’kishin arritur të mbeteshin gjallë – kryesisht femra, fëmijë e pleq e plaka – u rrasën gati një mbi një nëpër bodrume. Të nesërmen e gjëmës në Paramithi (27.6.1944), EOEA-sitët hynë në fshatin Karbunar. As atje s’lanë kënd të gjallë nga sa zunë. Tërë çamërit që u gjetën në Karbunar, u vranë dhe u hodhën nëpër hendeqe: një nënë me 7 fëmijë si edhe të vegjël të tjerë, tri vajzat e Muharrem Agushit, nusja e Hodos dhe Ajshe Agushi” (fq. 669). “Pas dy ditësh EOEA-sitët arritën në Margëllëç; “e plaçkitën egërsisht; të vetmit që s’kishin mundur të mërgoheshin, ishin plaku Qamil i paralizuar prej vitesh dhe e shoqja e tij; i therën të dy brenda shtëpisë së vet” (fq. 699). (J. G. SH., “Istoria…”, fq. 669). Në fshatin Livadhar vranë Izet Lovidhen, të birin, të shoqen dhe të bijën në bahçen ku punonin. Ditët e fundit të korrikut 1944 grinë të 58 vetët që gjetën në Pargë, përfshi edhe myderrizin e qytetit, tok me familjen e vet: dy të bijtë, të shoqen dhe të bijën. Në Volë vranë këdo që zunë, kurse në fshatin Skrropjonë të Margëllëçit femrat e familjes të Sako Banushit i përdhunuan dhe pastaj i thelëzuan. Në fshatin Kastrizë shuan të 16 pjesëtarët e 2 familjeve, të vetmet familje myslimane në atë fshat: të Halil Rustemit e Hasan Sulçes; grinë burrat dhe në vijim përdhunuan për tri ditë rresht vajzat dhe gratë, njëra nga të cilat disa muaj shtatzënë. Pasi ishin velur me kënaqësitë e veta shtazarake, gratë në fjalë dhe fëmijët e tyre i shpunë në vendin e quajtur “Tre Ullinjtë” dhe i vranë. “Haziz Hate Shabìnin, të vetmin që arritën të kapnin në fshatin Shulash, e pushkatuan aty pranë, në vendin e quajtur ‘Gropa e Mihailidhit’. Kufomën e Mehmet Abazit që kishte vdekur para dy muajsh e qitën nga varri dhe e tërhoqën zvarrë nëpër rrùgët e fshatit. (J. G. Shàrra, “Istoria tis….”, fq. 699). J. G. Sharra shkruan më poshtë: “Masakrat në Paramithi dhe thellimi i keqbërësive nuk linin asnjë dyshim se, po të donin të mbijetonin si popull, duhej të çrrënjoseshin”. Ndërsa në fq. 670 të “Istoria tis…” vëren: “Kush donte të jetonte, duhej të linte truallin e shenjtë të atdheut të vet, shtëpinë, pasurinë dhe të merrte rrugën e mërgimtarit”. Në fq. 665 të veprës së vet, po ky autor shkruan: “Tabloja që paraqitnin ishte rrëqethëse dhe e vajtueshme…mijëra vetë: burra, gra, fëmijë, pleq e plaka në një vargan kilometrash të ngjashëm me një gjarpër në lëvizje e arixhinj në pamje, me dhimbjen dhe keqardhjen në fytyrat e tyre, të ngarkuar me çka kishin mundur të merrnin me vete, ecnin nëpër udhën që koniunkturat fatkeqe me veprime të paramenduara u krijuan kaq pësime çnjerëzore dhe të ashpra”.

 

(J. G. SH., “Istoria tis…”, fq. 673). Ndërsa në fq. 670 të veprës së tij të përmendur Sharra shkruante: “Në Çamëri u shkelën ligjet e njerëzimit dhe u njollos historia e saj nga këto hordhi njerëzish të egër”; ndërsa në fq. 672 vëren: “Këto ishin përfundimet e politikës së urrejtjes së fesë dhe të politikës së çmendur të EDHES-it; ata, pasi vulosën me gjak, lot e rrënime fatin e të dy bashkësive, patën si përfundim çrrënjosjen e çamo-shqiptarëve nga toka e të parëve të tyre, nga shtëpitë e pasuritë e tyre…”.

 

Studiuesi tjetër i njohur, Niko Zhangu, në veprën e vet “Imperializmi anglez dhe qëndresa kombëtare 1940-1945”, shkruante: “Sikur shqiptarët çamë të ishin kriminelë, do të zhdukeshin të gjithë fshatrat e krishterë të Thesprotisë rreth fshatrave shqiptaro-çame”. Duke folur mbi masakrat në Paramithi, ndër të tjera ky autor vëren: “Barbarizëm në Paramithi. Historia ditët që vijuan fsheh fytyrën e vet nga turpi”. Niko Zhangua shënon: “…ata që kapeshin nëpër fshatra, kaloheshin në thikë; nuk bëhej përjashtim as për fëmijët, gratë e të sëmurët. Shpëtonin vetëm ca të pakë që kishin shumë para dhe lira flori, me të cilat riblenin jetën e tyre dhe iknin drejt kufìrit. Paturpësitë e poshtërsitë e EDHES-itëve vunë kudo vulën e njollës së zezë”.

 

“Erë e qelbur në shtëpitë e Sali Hafuzit, ku kishin mbyllur gra e fëmijë; vdekje fëmijësh, pamje rrëqethëse e grave myslimane që hiqeshin zvarrë e, edhe pse të uritura dhe të sfilitura, përdhunoheshin e rriheshin nga oficerët zervistë gjatë 6 muajve që u mbajtën të burgosura”. (“Actes agressifs du gouvernement manarcho-fasciste grecs contre l’Albanie”, Tiranë, 1947, kreu XIV, fq. 64-65).

 

Kronisti i Zervës: Mihal J. Miridhaqi, në librin “Agones tis Filisi i ethniqi Antistasi E DES-EQEA 1941-44 tomos B. J. Sidherisi”, Athinë 1952, tregon disa të vërteta p.sh.:

 

“Forcat e divizionit X kishin porosi të pastronin Çamërinë dhe njoftuan se si fillim ia arritën qëllimit, duke zënë Paramithinë” (f.191). “Për pastrimin e përgjithshëm nga çamët u ngarkua regjimenti i 40-të nën komandën e Agoros dhe Gallanit dhe 11 batalione të komandës së përgjithshme” (f.191). Më 7 gusht 1944, forcat e Divizionit X zunë fshatrat Margelleç dhe Mazrek, që ishin mbështetja kryesore e turko-çamëve” (f. 192) “Këto operacione spastrimi i vëzhgonin përfaqësuesit e shtabit të Mesdheut pranë Zervës, togeri skocez Graham” (f.192). “Më 11 gusht 1944, Reoartet EO e EDAS-it spastruan kryesisht Çamërinë nga forcat e armatosura të turko-çamëve” (f.193-4). Miridhaqi flet edhe për takimin e Zervës në Athinë, me ish- kryeministrin Plastria: “Takimi u bë në Megali Vretania. Zerva i tha Plastirës: ne këtu kryetar, bëmë EDES-in, ngritëm dhe trupat andarte të EDES-it. Nuk e di nëse jeni dakord për të gjitha këto? Atëherë Plastira përgjigjet: “Shërbimin politik (d.m.th EDES-in) duhej ta bënit dhe mirë bëtë që e bëtë, por trupat andarte ama e dëmtuan Greqinë…”. Dhe Zerva pyeti: ne e dëmtuam Greqinë? Plastrira iu përgjigj: EDAS-i, ju dhe të tjerët, sepse dogjët edhe fshatrat, vratë dhe njerëz” (f.291-92”)

 

Si krenohej Napoleon Zerva për mizoritë e tij në letrën që i shkruante një miku

 

N. Zerva krenohet për mizoritë e tij në gjenocidin ndaj shqiptarëve të Çamërisë. Në letrën që i shkruante mikut të tij Jani Dani Popovitit, më 4 gusht 1953, ai thoshte: “Bëjua të qartë njerëzve se ne e kryem detyrën që na ishte ngarkuar për spastrimin nga Atdheu ynë të çamëve myslimanë, të cilët qëndruan 500 vjet mbi qafë të helenizmoit dhe ua bëmë të mundur malësorëve të zbresin në fusha” (S.Muselimi. “Istoriko Peripato ana ti Thesprotia”, Janinë, 1974). Në qeverinë e Athinës ishte ministër edhe N. Zerva. Më pas, në sajë të presioneve ndërkombëtare, sidomos të SHBA, pasi u zbuluan lidhjet e tij me nazistët, Zerva u detyrua të japë dorëheqjen nga qeveria greke. Megjithatë ai mbeti një “figurë e nderuar” nga autoritetet greke. Statuja e tij, me fytyrë e duar të drejtuar nga Shqipëria, qëndron në qendër të një prej qyteteve të Çamërisë martire.

 

Bashkëpunimi i Zervës me gjermanët është i provuar nga dokumentet gjermane si dhe nga shtypi grek i kohës dhe i pasluftës, i cili ka dhënë dhjetëra dëshmi në këtë drejtim. Nga arkivat sekrete të Vermahtit gjerman për Greqinë, zbulohet një marrëveshje bashkëpunimi midis Zervës dhe pushtuesve gjermanë që të godiste grekët e tjerë. Autori që ka publikuar këtë marrëveshje shprehet se “ekzistonte në thellësi një miqësi me ujkun”. Në dokumentin gjerman thuhet: “Gjatë natës së 1-2 shkurtit 1944, Zerva i parashtroi Komandës së Korparmatës XXII malore, me anën e një oficeri të plotfuqishëm propozimin për bashkëpunim mbi bazat që vijojnë: armëpushim, bashkëpunim në luftën kundër ELAS-it në azhurnim të vazhdueshëm mbi qëllimet e tij, mbi vetë pozitën e tij si dhe mbi forcat armike”.

 

Propozimi i Zervës iu parashtrua dhe të Plotfuqishmëve të Posaçëm të Rajhut për Europën Juglindore, ministrit Nojbaher. Përgjigjja ishte: të vazhdojmë tratativat deri sa të merret vendimi përfundimtar. Më 9 Shkurt 1944 u arrit aprovimi për marrëveshje lokalisht të përkufizuar… Kjo situatë vazhdoi deri në fillim të korrikut 1944. Forcat e Zervës në mars 1944 ishin rreth 10000 luftëtarë. Sipas marrëveshjes me autoritetet gjermane duhej të mbetej e lirë nga ushtria e Zervës një rrip bregdetar prej 10 km. Mirëpo më 3 Korrik 1944, trupat e Zervës e pushtuan zonën bregdetare pranë Pargës. Po ashtu, gjatë natës 6-7 Korrik filluan në befasi veprimet luftarake të trupave të Zervës kundër reparteve gjermane në perëndim të Artës dhe në rrugët Janinë-Artë dhe Janinë-Gumenicë. Siç shpjegohet në dokument, “ndryshimi i qëndrimit të Zervës nga marrëveshja e arritur me gjermanët ndodhi si rezultat i ndërhyrjes së oficerëve të ndërlidhjes aleate, të cilët morën përsipër vetë udhëheqjen e ushtrisë së Zervës. Madje thuhet se edhe urdhrin për sulm kundër gjermanëve e dhanë oficerët ndërlidhës të aleatëve. Nisur nga ngjarje të tilla, as edhe gjermanët nuk ishin të qetë për marrëveshjen që nënshkruan. Lajmet e shërbimeve sekrete gjermane konstatonin që në rast zbarkimi të aleatëve, EDES-i do të luftojë kundër gjermanëve, duke iu referuar udhëheqësit të EDES-it Papajoanu. Në gusht 1944, forcat zerviste arrinin rreth 21000 vetë.

 

Bashkëpunimi i Zervës me gjermanët, ishte dëshmuar edhe në Senatin Amerikan nga oficeri i ushtrisë amerikane me origjinë greke, Kouvras, më 31 mars 1947, duke e cilësuar atë si një kolaboracionist. Kouvaras i paraqiti Senatit një dokument shumë komprometues, i cili provonte marrëveshjen që ekzistonte midis forcave të armatosura gjermane në Epir dhe EDES-it të Zervës. Ky dokument ishte një memorandum i Shtabit të Përgjithshëm të Korpusit të 22 të Ushtrisë Gjermane. Tezën greke e hedhin poshtë edhe dokumentet diplomatike angleze të kohës, të cilat nuk mund të dyshohen për ndonjë tendencë antigreke, por përkundrazi për tolerancë ndaj aleatëve të tyre dhe në radhë të parë ndaj forcave të së djathtës, të cilat ishin pikëmbështetja e tyre. Kështu, sipas dëshmive të njërit nga zyrtarët e lartë të misionit anglez në Shqipëri, majorit Palmer, i cili kreu një udhëtim eksplorues në Greqinë e Veriut, nuk mohohet fakti që pati edhe rreth 700 veta nga radhët e popullsisë çame që luftuan në radhët e ELLAS-it kundër gjermanëve. Gjenocidin zervist për spastrimin etnik në Çamëri e konfirmonte edhe koloneli Monague Woodhouse, ish-kryetar i Misionit Anglez në Greqi, i cili thotë se “Zerva i ndoqi çamët nga shtëpitë e tyre në 1944… Dëbimi u krye me gjakderdhje të madhe. Qëllimi ishte dëbimi i popullsisë së padëshirueshme shqiptare nga vendi i vet”. Palmeri vë në dyshim pretendimin se spastrimi etnik i Çamërisë u krye për shkak të bashkëpunimit të kësaj popullsie me gjermanët, por si pjesë e strategjisë shoviniste të Greqisë kundër shqiptarëve.

 

Në të vërtetë, armiqësitë dhe konflikti nacional në Çamëri, kishin filluar këtu me aneksimin e kësaj treve shqiptare nga Greqia gjatë Luftërave Ballkanike. Shkaku themelor ka qenë politika sistematike antishqiptare dhe shkombëtarizuese e qeverisë greke dhe organizmave të ndryshme të saj.

 

Studimet greke që kanë pranuar gjenocidin ndaj çamëve

 

Një studim i paraqitur në vitin 2008 në Universitetin Pandio të Greqisë, nga një grup profesorësh grekë të këtij universiteti, është i pari që tregon për gjenocidin mbi çamët, nga një grup nëpunësish grekë. Numri i çamëve të dëbuar dhe të vrarë, që paraqitet në studimin grek, është më i madh edhe se numri që paraqet zyrtarisht Shoqata Politike Atdhetare Çamëria në historikun e saj. Studimi, i cili solli të gjithë debatin në vendin fqinj, pranonte gjenocidin grek mbi popullsinë çame, duke thënë se 770 çamë të Paramithisë janë ekzekutuar nga forcat e EDHES-it, vetëm për shkak të kombësisë së tyre. Për më tepër, në këtë studim thuhet se “50 mijë çamë të Epirit janë dëbuar ose vrarë nga Ushtria Revolucionare Çlirimtare Greke (EDHES, forcat e djathta të Greqisë për çlirim, krahas ELAS-it, që ishte komunist, në radhët e së cilës kanë luftuar edhe rreth 200 çamë) gjatë periudhës së Luftës së Dytë Botërore”.

 

Me gjithë presionet, pedagogët nuk pranuan të ndryshonin asnjë presje në studimin e tyre. Konstandinos Ciceliqis, një ndër hartuesit, tha se “nuk po flasim për çështje kombëtare, por për çështje historike dhe për fakte të dokumentuara, të cilat sot po i paraqesim”.

 

Ky është studimi i dytë grek, që pranon gjenocidin e çamëve. I pari është hartuar nga profesori grek i Universitetit të Jeillit (Yale) në Shtetet e Bashkuara, z. Stathis Kalivas, i cili në studimin e tij thotë ndër të tjera se “ky rast është padyshim një gjenocid”.

 

***

 

Popujt tanë kanë nevojë për mesazhe si ajo e znj. Stefanidhu… E ardhmja u përket këtyre mesazheve. Jam i bindur se zëri i Tula Stefanidhut (Malakata) nuk është i vetëm në Greqinë fqinje. Ne, ballkanasit, kemi nevojë për këto zëra, kemi nevojë për kodet e mirëkuptimit të popujve tanë./standardi.eu